Your favorite left sidebar content goes here


« Older Home
Loading Newer »

José Fondevila García

“Militante da UGT, zurdo, gran tirador e mecánico extraordinario; facía enxertos; leváballe flores aos enfermos; gran debuxante”. Así nos describiron por primeira vez ao comunista de Bermés.

O periplo vital de José Fondevila iniciase o 22 de xuño de 1884, na parroquia de Bermés, no Concello de Lalín. Era fillo de Vicente Fondevila e Cesarina García. Nace nunha familia labrega e como moitos mozos galegos de principios de século, aos 17 anos inicia o camiño da emigración.

Parece que o seu primeiro destino é Buenos Aires, aínda que existe certa confusión nos inicios do que será un longo periplo migratorio (parece que en decembro de 1915 está en París). Sabemos tamén da súa estadía en Brasil, onde traballa como recolledor de caucho. Temos confirmada a súa presenza en Buenos Aires entre 1919 e 1920, e tamén a súa actividade sindical na Arxentina deses anos. A finais de 1920 marcha a Nova York, logo de pasar por Chile e Perú. En xuño de 1921 está en México, traballando como mecánico no Departamento de Mariña da Free Port Oil Corporatión, en Tampico. Compañía coa que mantén un longo conflito laboral por despedimento improcedente, logo dun accidente de traballo. Pola documentación que conservaba deste preito, sabemos das súas relacións co sindicalismo mexicano: era membro da Unión de los Trabajadores Marinos del Puerto de Tampico, e participa nas actividades da anarcosindicalista Confederación General del Trabajo de México. Fondevila gaña o xuízo dous anos despois.

En 1928 volvémolo atopar en Nova York, onde permanece ata 1931, logrando establecerse cun taller de reparacións mecánicas en Madison Street. Alí entra en contacto coa emigración española integrándose na Alianza Republicana de Nova York. Ao ter coñecemento da proclamación da República en España, decide regresar a Galicia a finais de abril de 1931. Cando a mediados de maio dese ano, Fondevila chega a Galicia e instalase en Bermés, é un experto mecánico de 47 anos, cunha certa formación e experiencia política, coñecedor das ideas socialistas e anarquistas, sendo ademais un curtido loitador sindical.

OS ANOS DA REPÚBLICA
A situación socioeconómica da Comarca de Deza sufrira unha grande transformación motivada fundamentalmente pola obras de construción do ferrocarril Zamora-A Coruña. Como relata Dionisio Pereira, a liña ferroviaria fora aprobada no “Plan de Ferrocarriles” de 1926, a iniciativa do Ministro de Facenda da Ditadura, José Calvo Sotelo. Estaba divida en catro tramos, o terceiro (Ourense-Santiago) atravesa os Concellos de Lalín e Silleda. As obras, que contaban cun orzamento de 353 millóns e ocuparon a máis de 15.000 obreiros nas épocas de maior actividade, comezaron en 1929. As dificultades para rematar o proxecto principiaron coa República: o novo titular de Facenda, o socialista Indalecio Prieto, sostiña que era unha “obra de prestixio” do vello réxime, de pouca rendibilidade. Isto, unido á crise económica, que propiciou unha política de contención do gasto público e equilibrio orzamentario, fixeron que o ferrocarril non fose prioritario para os sucesivos gobernos republicanos. Así, entre 1932 e 1935, as dificultades orzamentarias paralizaron os traballos e os contratistas aproveitaron o atraso nos pagamentos para endurece-las xa de por si cativas condicións laborais, orixinando acesas protestas entre o persoal. Como consecuencia, os traballos aínda estaban pola metade cando estoupa a Guerra civil, sendo o tramo 3º o máis atrasado.

A construción do ferrocarril trouxo á Comarca traballadores de variada procedencia: labregos, cuadrillas portuguesas, os canteiros de Pontevedra, os capataces e os mineiros andaluces, afeitos ás tarefas subterráneas, traballadores doutras zonas. E cos traballadores aparece o movemento obreiro. Ao longo do trazado da vía xorden sociedades obreiras, a maioría de carácter parroquial, que exercerán nos anos da República un protagonismo social e político notable, e en constante progresión, constituíndo un dos axentes máis dinámicos e o principal movemento de masas na Comarca.

Ao seu retorno, Fondevila ponse en contacto con este incipiente movemento, que xa tiña na súa dirección a outros retornados americanos. O papel dos “americanos” na organización dos sindicatos xa ten sido destacado por Núñez Seixas ao afirmar que “contribuíron á introducción de formas de sindicalismo obreiro organizado nalgunhas rexións concretas de Galicia, mentres noutras, probablemente a maioría, foron cruciais no proceso de fortalecemento e consolidación das organizacións obreiras xa existentes”. Tamén Dionisio Pereira sinala o influxo dos retornados nos sindicatos das vilas.

O primeiro sindicato que se organiza na Comarca, e o que terá maior incidencia, a Sociedad de Obreros de PonteNova Donsión, ten como líder a Manuel Neira Rodríguez, un retornado cubano, e outros dos seus dirixentes, como José Donsión ou José Blanco, son tamén “americanos”. O mesmo ocorre co sindicato mais representativo de Silleda: a Unión Obrera de Ponte, que ten como secretario a Arturo Pérez Lázara, que procedía da Arxentina.

O papel de Fondevila vai ser decisivo no desenvolvemento da Sociedade de Donsión, na que se integra ao pouco da súa chegada. Esta constituírase en marzo de 1931, e a primeira directiva elixida o 21 de abril, presídea Manuel Neira. Os outros cargos, José Crespo o vicepresidente, Luís Frade, vicesecretario, Ramiro Granja, tesoureiro e José Montouto, vicetesoureiro, terán tamén un destacado papel nas loitas sindicais e políticas ao longo do período republicano e serán asasinados despois do 18 de xullo. O sindicato contaba neses momentos con 180 afiliados e aos poucos meses ingresa na UGT.

En decembro de 1931 morre o presidente e fundador Manuel Neira, e Fondevila faise cargo da presidencia. Non temos mais noticias do funcionamento interno da Sociedade ata 1936, en que a parece coa denominación de Fraternidad e con Ramiro Granja como presidente.

Pero ademais deste, xorden, como xa comentamos, outros sindicatos en todas as parroquias polas que atravesa a liña férrea: Sociedad Obrera de Villanueva, constituída en agosto 1931, Los Carrilanos de Pontenoufe (A Xesta), La Democracia de Sante (A Xesta), Sociedad de Obreros de La Gesta, La Equidad de Botos, La Unión de Botos, Sociedad Obrera de Bendoiro e Sociedad Obrera de la Edificación de Prado, no Concello de Lalín. En Silleda, ademais da xa mencionada Unión Obrera de Ponte constituída en agosto de 1931, temos a Sociedad de Obreros de Oficios varios de la edificación de Silleda que se funda en setembro do mesmo ano, e a Sociedad de Trabajadores de Bandeira y sus contornos. Para completar a lista das organizacións obreiras, temos que facer mención ao Sindicato de Obreros de las Minas de Estaño de Silleda, que se organiza en 1935, coa reapertura das minas de Fontao en Vila de Cruces; e finalmente o Centro Obrero Casa del Pueblo de Lalín, que logrará construír o seu local cara 1935.

Xa a finais de 1931, estas sociedades, xunto con algunhas agrarias que avivecen coa chegada da República, agrúpanse na Federación de Sociedades Obreras y de Agricultores del Partido de Lalín. O propio Fondevila será un dos seus dirixentes.

Fagamos agora un repaso polos conflitos sociais destes primeiros anos da República: Como sinala Dionisio Pereira, “os primeiros conflictos eran fundamentalmente defensivos, centrábanse no recoñecemento sindical, na defensa dos postos de traballo e na esixencia de aplicación da normativa laboral. A consolidación dos sindicatos viña despois de amosar a súa forza diante da oposición empresarial”.

Ao mes de proclamarse a República, a mediados de maio de 1931, iniciase unha folga xeral no tramo do ferrocarril da Comarca, para demandar o cumprimento da xornada de 8 horas (declarada oficialmente polo goberno, pero que non se cumpría) e un aumento de salario (o xornal era de 4 a 4,30 pesetas). Máis de mil obreiros secundan o paro. Os piquetes percorren as obras para impedir a volta ao traballo. Celebrase un mitin en Prado no que os dirixentes obreiros ameazan co uso da forza se non se atenden as súas demandas. O conflito intensifícase ata o punto que o mesmo Gobernador civil Varela Radio ten que desprazarse a Lalín o 19 de maio, para mediar nas negociacións. Alí reúnese cos representantes da empresa e delegados obreiros, sen ningún resultado. As negociacións continúan, e finalmente, trala última rolda que se celebra no mesmo despacho do Gobernador, o 25 de maio, chégase a un principio de acordo: A empresa accede ás oito horas de traballo e a un aumento de 0,50 céntimos no xornal.

Aínda así, as Sociedades obreiras, encabezadas pola de Donsión fan pública a súa protesta porque a Compañía Gamboa e Domingo, concesionaria das obras, non cumpre os acordos, xa que aínda se reduce a xornada a oito horas, non hai aumento de salario. Solicitan a intervención das autoridades, do Ministro de Traballo e do representante galego no goberno provisional da República, Casares Quiroga.

Como as peticións non son atendidas, o 7 de xuño estala outra protesta con 400 obreiros que marchan en manifestación pacífica cara a Silleda, encabezados polo presidente da Sociedade de Donsión, Manuel Neira. Alí entrevístanse co Alcalde para darlle conta das súas reivindicacións e logo disólvense pacificamente.

A mediados de xuño xurde un novo conflito, ao negarse os contratistas a desembolsar máis diñeiro mentres o Goberno non conceda os créditos para a obra. O día 18, ante os rumores de paralización das obras, as protestas e manifestacións esténdense por toda Galicia. O día 26 celebrase en Ourense unha asemblea popular, que remata co asalto ao Goberno Civil dende o que se pide ao Goberno a declaración terminante de continuidade das obras consignando o orzamento necesario; ameazase coa folga xeral en Galicia, a abstención na loita electoral, dimisión de cargos públicos, etc. Á asemblea acoden nutridas comisións das sociedades obreiras e Centros Republicanos de Silleda e Lalín, esta última encabezada polo mesmo alcalde Manuel Ferreiro. A protesta ten tamén eco en Compostela, onde se declara o paro o 27 pola mañá. Non obstante ese mesmo día, cun telegrama de Casares Quiroga prometendo unha solución favorable, dáse por finalizada a protesta.

A actividade sindical é complicada nestes primeiros momentos da República, a patronal tentou abortar no seu albor o fenómeno sindicalista. Aproveitando a ignorancia e o individualismo da abundante man de obra barata, fixeron uso dos seus estreitos vencellos coa rede caciquil para atrancar o desenvolvemento do movemento societario. Moitas veces usando á propia Garda civil para tentar facerlle a vida imposible ás nacentes sociedades obreiras, como cando deteñen e encarceran a un dirixente obreiro na Abeleda polo simple feito de expender os recibos da Sociedade, ou a detención pola Garda civil de 8 persoas en Botos en xullo de 1931, entre elas o concelleiro José Rodríguez, como consecuencia das protestas polos incumprimentos da empresa, decisión que será protestada formalmente pola Corporación Municipal. O mesmo Fondevila asina unha denuncia ao Comandante da Garda civil, polo atropelo de varios números destinados nas obras que intentan obrigar a volver ao traballo aos obreiros de Ponte Taboada con ameazas do uso das armas, logo de terse declarado legalmente a folga.

A persecución diríxese contra os líderes sindicais, e como consecuencia das folgas que se organizan en xuño, Fondevila é denunciado pola Garda civil por tenencia de armas. Pero o movemento obreiro conta tamén con algún apoio na corporación de Lalín co alcalde Manuel Ferreiro á fronte, que agradeceu na súa toma de posesión o apoio das sociedades obreiras aos republicanos nas eleccións municipais de maio. Así, o Concello négase a cooperar nas dilixencias que lle instrúe a Fondevila o Xulgado Municipal.

Xa mencionamos o seu papel como dirixente da Federación de Sociedades Obreras y Agricultores del Partido de Lalín. Pero a súa actividade sindical é constante nestes anos: O 9 de decembro organiza a protesta das sociedades obreiras de Donsión e Botos contra a compañía de ferrocarril, ao negarse o contratista a cumprir as bases de traballo fixadas polo Comité Paritario InterProvincial de Construcción de Ferrocarriles, creado polo Ministerio de Traballo de Largo Caballero, que entraran en vigor a mediados de setembro. Na mobilización participa a Sociedade de Bendoiro, que percorre as obras levando á folga a todos os obreiros. Como remate da xornada, celébrase un mitin na Praza de Lalín no que interveñen Fondevila e Celso Carrón. Iniciase unha folga de 800 obreiros á que porá fin a intervención dunha comisión do Comité Paritario.

Xa en marzo de 1932 e ante o insistente rumor dunha nova paralización das obras, declarase a folga. En Lalín celebrase unha asemblea aberta a todos os cidadáns o día 21, na que se acorda iniciar un paro xeral. Formase un amplo comité de folga con representantes das sociedades obreiras e asociacións profesionais, no que participan comerciantes, industriais, avogados, médicos, etc. O que manifesta o carácter interclasista desta protesta, xa que afecta non só ao movemento obreiro senón tamén ás mesmas autoridades republicanas locais ou á cativa burguesía vilega, interesada na construción do ferrocarril como unha fonte de progreso económico. O Comité de folga elixe unha Comisión executiva (presidida polo avogado Laureano García, na que non hai ningún representante obreiro) e trasladase a Ourense, Santiago e Pontevedra para coordinar as protestas cos comités Pro-Ferrocarril desas cidades. O paro en Lalín é total, concéntranse forzas da Garda Civil e prodúcense algúns incidentes (tiroteo ao autobús de liña Pontevedra-Lalín que non secundara o paro e cortes na liña telegráfica). O día 24 celebrase unha asemblea xeral multitudinaria á que asisten 5.000 persoas. O 26 dimite a corporación de Lalín, e ao día seguinte a de Silleda, onde se celebran manifestacións. Pídese a solidariedade doutros concellos, a dimisión do gobernador, envíanse telegramas aos deputados galegos en Madrid retirándolles a confianza. Varios representantes do Comité de folga son detidos en Pontevedra, o que provoca novas protestas.

Logo de oito días de folga xeral, a solución chega, aínda que de xeito parcial, ao introducir o goberno algúns cambios no proxecto de financiamento das obras, que permiten a súa continuación. Fondevila non ten un papel destacado nestas protestas, en sintonía coa actitude ambivalente que manteñen os socialistas ante un conflito no que se protestaba pola política dun Ministerio que tiña á fronte a un socialista, e pola súa correspondencia constatamos que a consideraba unha protesta reaccionaria contra o goberno republicano-socialista.
Pero o éxito da folga é un espellismo xa que a principios de abril as obras paralízanse outra vez, ao negarse os propietarios dos terreos a permitir a súa continuación ante o temor de que non se paguen as expropiacións. Isto fai que a empresa despida a todos os obreiros, que pasan por momentos dramáticos, como denuncia a Sociedad Obrera de Ponte ao Goberno civil, pedindo se prohiba a exportación e acaparamento de artigos de primeira necesidade para que os obreiros en paro non “se vean arrastrados a cometer actos de violencia para poder subsistir”.

En canto á participación de Fondevila na política local, encádrase, como xa comentamos no PSOE. Xa mencionamos a afiliación da Sociedade obreira de Donsión á UGT, e sabemos da formación dunha agrupación do PSOE en Bermés presidida por Fondevila, aínda que ignoramos a data da súa constitución. Ademais, en xullo de 1936 a Federación Socialista Provincial aproba o ingreso directo de José Fondevila. Temos tamén constancia da súa participación nas eleccións xerais de novembro de 1933, para as que foi proclamado candidato polo PSOE, aínda que só aos efectos de nomear apoderados para o control do proceso electoral.

Por desgraza non contamos con moitos datos sobre a actividade política dos partidos obreiros na Comarca. Polo que respecta ao PSOE, a participación da Agrupación Socialista de Lalín no II Congreso Provincial de Agrupacións Socialistas de Pontevedra en maio de 1936 e a existencia dunha organización das Juventudes Socialistas en Lalín en xaneiro do mesmo ano. En canto ao Partido Comunista, está constatada a existencia dunha célula con 20 militantes en 1933. Iso explicaría a inclusión dun agrarista lalinense, José Villar Pájaro, na candidatura comunista ás eleccións de novembro e a celebración en Lalín de mitins comunistas nesa campaña. En xullo de 1936 hai na Comarca 8 células con 95 militantes.

Por outra banda, en febreiro de 1933, o Centro Republicano de Bermés, a súa parroquia de residencia, elixe a Fondevila secretario, logo de destituír ao anterior (na información de prensa cualifícano como incansable loitador republicano). Logo do abandono do goberno polo PSOE en xuño e da derrota da esquerda nas eleccións de novembro de 1933, ao longo do ano seguinte prodúcese unha radicalización dos socialistas, cara a unidade obreira, a loita antifascista e as solucións políticas propiamente socialistas. Esta mudanza de posturas é tamén patente na UGT que inicia unha política de unidade de acción con todas as forzas obreiras e propicia a formación das Alianzas Obreiras.

Esta nova postura amósase no mitin do 1º de maio de 1934 de Silleda, organizado pola Sociedad Obrera de Ponte, de filiación ugetista. No manifesto que difunde o sindicato para convoca-lo acto insístese na necesidade de unión de tódalas organizacións obreiras e campesiñas, sen distinción de ideoloxías, para acadar o poder e na loita contra o fascismo. Estas son as súas reivindicacións:

Liberación de nuestros presos.
Libertad para la prensa revolucionaria.
Amplio derecho de organización, manifestación y huelga.
Supresión de todas las leyes represivas y de excepción.
Por la inmediata continuación de las obras de nuestro ferrocarril.
Por un subsidio de tres pesetas diarias para los parados.
Por la excepción temporal de todo tributo o renta a los campesinos pobres.
Contra la carestía de los artículos de primera necesidad.

O Manifesto remata cun “¡Viva el Frente Unico de los trabajadores!”.

A Revolución de Asturias, en outubro de 1934, significou un duro golpe para o movemento obreiro na Comarca. Aínda que a folga xeral non ten moita repercusión (en Silleda pechan algúns comercios e quedan sen comunicacións telegráficas polo corte de varios postes da liña), a onda de represión que se desencadea coa clausura de locais e detención de militantes, é aproveitada polos patróns para endurecer as condicións de traballo e tomar represalias contra os obreiros máis reivindicativos. Xa o 13 de outubro, o Goberno Civil imponlle unha multa a Fondevila por “falta conta el orden público” por ter infrinxido o “estado de alarma”. Máis tarde son detidos varios líderes sindicais: Fondevila, José Crespo, José González Blanco e Luís Varela Sobrado, acusados de coaccionar aos obreiros. A algúns, como o mesmo Fondevila intérnanos na fragata Minerva, fondeada no porto de Marín, onde permanece confinado máis dun mes. Tamén dirixentes políticos como o ex-alcalde de Silleda Emilio Alonso Paz xunto co ex-concelleiro Daniel Sánchez Mayo pasan pola cadea coa acusación de ser socialistas.

En 1935 a loita sindical faise en condicións cada vez máis difíciles pola represión dos gobernos da dereita, que clausuran varias sociedades e mesmo prohiben os actos do primeiro de maio dese ano, como sucede co mitin previsto en Silleda. Fondevila volve pasar pola Prisión de Lalín o 31 de xullo, acusado esta vez de ameazas de morte.

Ante a actitude dos gobernos radical-cedistas, a necesidade da unidade de todas as forzas de esquerdas faise sentir na Comarca e xa en xuño de 1935, fórmase en Lalín un Bloque antifascista, no que participan os partidos republicanos e as organizacións obreiras. Os puntos sobre os que se basea o bloque son a amnistía, a solución do paro, as liberdades civís, a reposición dos concellos de elección popular, a autodeterminación das nacionalidades e a rebaixa de impostos. A sintonía entre as organizacións de esquerdas locais non queda unicamente na firma deste pacto, xa que meses despois constitúese en Lalín a Casa da República, na que se integran Izquierda Republicana, Unión Republicana, o Partido Galeguista e afiliados do PSOE e do Partido Comunista. A Casa da República dótase dun regulamento que permite a presidencia rotatoria de tódolos partidos e comeza unha intensa campaña de propaganda.

A colaboración faise patente no mitin de Casares Quiroga en Lalín o 8 de decembro, onde hai unha importante presenza das Sociedades cos seus símbolos e as organizacións do Partido Comunista de Lalín e Silleda envían a súa adhesión.

Así, dáse unha importante presenza de dirixentes obreiros nos actos da Fronte Popular na campaña das eleccións de febreiro do 36, para as que Fondevila volve ser proclamado candidato e terá unha destacada participación no desenvolvemento das eleccións.

O triunfo da Fronte Popular fai que as mobilizacións obreiras acaden novas cotas. Entre os meses de abril a xullo de 1936 prodúcense na comarca varios conflitos de entidade: folga dos mineiros de Fontao, nova folga do Ferrocarril do 8 ao 22 de xuño, folga xeral en Lalín pola detención do alcalde Xesús Golmar a principios de xullo. Nestes conflitos intervén Fondevila, a quen a directiva do Sindicato mineiro de Fontao solicita a súa mediación co deputado comunista por Pontevedra Adriano Romero Cachinero para acelerar a solución da folga. Na carta a Romero, que se conserva no Arquivo da Guerra Civil de Salamanca, Fondevila aproveita para solicitar do deputado que recomende unha inspección “imparcial” ás Minas e as obras do ferrocarril que constate as duras condicións de traballo dos obreiros e se tomen medidas para solucionalas

O 18 de xullo estala a rebelión militar en África, as noticias chegan a Lalín e os partidos da Fronte Popular comezan a organizarse. Manuel Ferreiro, o que fora alcalde e agora secretario interino do Concello, convoca aos presidentes das Sociedades obreiras para informalos e pedirlles que se manteñan alerta. Vai a Pontevedra o día 19 e entrevístase co Gobernador. Este indícalle que debe declarar a folga xeral e enviar reforzos á capital para defender a República. O 20 xullo organízase baixo a supervisión de Fondevila, José Crespo (agora presidente da Sociedade de Bendoiro) e o propio Ferreiro, unha expedición armada a Pontevedra na que participan uns douscentos obreiros. Ao chegar a capital encóntranse con que o exercito xa saíu á rúa e os hidroavións de Marín sobrevoan a cidade. Teñen que regresar, e moitos fano de xeito desorganizado, algúns mesmo fan a viaxe de volta a pe polo monte Candán (como o caso do propio Fondevila). Aos que regresan nas camionetas agárdanos grupos de falanxistas e gardas civís en Silleda onde se producen varios enfrontamentos.

Comeza a represión que nesta zona vai axustarse ao pe da letra o que se recomendaba na base quinta da “Instrucción reservada núm. 1” do xeneral Mola para o levantamento:

“Se tendrá en cuenta que la acción ha de ser en extremo violenta para reducir lo antes posible al enemigo, que es fuerte y bien organizado. Desde luego serán encarcelados todos los directivos de los partidos políticos, sociedades o sindicatos no afectos al Movimiento, aplicándoles castigos ejemplares a dichos individuos para estrangular los movimientos de rebeldía o huelgas.”

Na Comarca do Deza van ser detidos os cargos políticos, alcaldes e concelleiros, e os dirixentes das sociedades obreiras durante os meses de agosto e setembro. Moitos serán paseados, outros xulgados e condenados a morte en procesos sumarísimos e os máis a penas de prisión. Por non falar da depuración que se inicia sobre os funcionarios públicos, xuíces, fiscais, empregados municipais, carteiros e sobre todo mestres.

Evidentemente a represión comeza polos dirixentes máis importantes e así, xa o 25 de xullo, un grupo de falanxistas diríxese a Bermés coa intención de deter a Fondevila. Rodean a casa e ordenan que saia. Fondevila consegue escapar ao cerco, aínda que resulta ferido por un disparo. Ocúltase, e cando os fascistas dan por rematada a busca, diríxese a casa dun médico de Donsión, onde a punta de pistola obrígao a curalo. Permanece agochado durante algúns meses en casas de obreiros de Donsión e Cristimil, ata que a situación se fai insostible. Decide marchar a Portugal, e ao pasar a fronteira recoñéceo un antigo obreiro do ferrocarril ao que tiña axudado como dirixente sindical, que se pon á súa disposición para sacalo do país. Grazas a este inesperado apoio consegue sortear á policía portuguesa que entregaba a todos os refuxiados galegos ás autoridades franquistas, como lle sucedeu ao alcalde de Silleda Emilio Alonso Paz.

Mentres tanto, as autoridades do Movemento implícano en varios sumarios e será buscado e declarado en rebeldía. Vexamos como o describe o informe da Garda civil que aparece nunha das causas polas que é procesado:

JOSE FONDEVILA GARCIA- Nació en Bermés, provincia de Pontevedra, el 22 de junio de 1884; hijo de Vicente y Cesarina, oficio mecánico, estado soltero, estatura regular, delgado, pálido, ojos azules, pelo castaño, boca grande, cara alargada, anda mucho y de prisa, voz afeminada y ceremonioso en los andares.
Anarquista y comunista de acción – Fué expulsado de América por agitador revolucionario, ha sido detenido tres veces por fuerza de este Puesto por tenencia ilícita de armas; detenido también por agresión a un paisano causándole lesiones de las que falleció; ejercía influencia en las masas obreras y en las Sociedades para la creación de conflictos sociales; tuvo intervención en los sucesos en los que actuaba como cabecilla; sostuvo tiroteo con Guardia Civil y fascistas que le perseguian el 25 de julio de 1936, resultando herido. Se desconoce su paradero.

En novembro de 1936 embarca en Porto nun barco inglés que se dirixe a Francia. Unha vez en solo francés, atravesa a fronteira para entrar en España e poñerse ás ordes do exercito republicano para combater o franquismo.

As testemuñas sitúano como encargado do Parque de automobilismo das Brigadas Internacionais e logo como Comisario de guerra do Exercito republicano e falan da súa participación na batalla de Brunete e na toma de Teruel, onde salva a vida dalgúns prisioneiros do exercito nacional orixinarios da Comarca.

En 1939 pasa co exercito republicano a Francia, onde é internado nun campo de concentración. Perdémoslle a pista ata 1942, cando confiado nunha presunta amnistía para aqueles que non estaban inmersos en delitos de sangue, tenta volver a Galicia. Pasa a fronteira por Irún o 20 de xaneiro. Pero aínda así, antes de presentarse ás autoridades, consultas con antigos coñecidos, entre eles o falanxista Antonio Tapias de Pontevedra, que lle aconsellan non presentarse ante o destino que sufriron outros que o fixeran (a prisión). Permanece agochado en Lalín varios meses, en casas de vellos coñecidos, cambiando de domicilio frecuentemente por temor ás delacións, e a finais de maio marcha outra vez cara Portugal, dende onde fai algunha visita a Lalín, ata que finalmente decide coller o camiño do exilio. Consegue un pasaporte mexicano no Consulado de Lisboa en outubro de 1942, logo de varios meses escondido na capital lusa e alegando a presentación dun invento: un “lanza bombas”

que fué sometido a la consideración de la Legación Americana, la cual encontrándolo de interés bélico remitiolo para su estudio y aplicación al Departamento de Guerra de los Estados Unidos de América.

Consegue finalmente embarcar con destino a México.

O EXILIO
Pouco sabemos do seu exilio en México, ao parecer non mantiña relación cos outros exiliados republicanos nin coa colonia galega. Si temos novas del a través das cartas que volve enviar á súa familia a partir de 1949, informándoos que está en México D.F., vivindo nunha Casa de Hospedes.

Tamén por medio dunha carta sabemos dunha viaxe aos Estados Unidos, dende onde escribe en 1961, na que relata que foi pensionado para presentar un invento (ó parecer o “lanza bombas”) que fora perfeccionando grazas aos seus coñecementos de mecánica.

En 1962 a Sociedade de Beneficencia Española de México acólleo como indixente e despois dun tempo mándao pola súa conta ao Hospital Psiquiátrico Nuestra Señora de Guadalupe en Cholula, a 130 Km. de México D.F. Tamén lle escribe á familia anunciándolles o seu traslado a Cholula.

O 22 de marzo de 1963 ingresa no Sanatorio. O diagnóstico é demencia senil. Sae do Hospital e volve á Beneficencia. O 9 de setembro de 1969 mándano por segunda vez a Cholula, onde morre o día 19 de decembro de 1973.

Manuel Igrexas

Comunicación presentada ao Congreso Internacional O exilio galego (Santiago de Compostela, 24-29 de setembro de 2001)

Ramiro Goyanes cara 1935


Lalín, rincón gallego donde nací, villa de mis afectos y dolores, pequeña y alegre, de vastísimo horizonte dominador de encantador paisaje por la diversidad de matices que abarcan, por sus frondosas arboledas y exuberante vegetación, ¡cuántas prosperidades le deseé y cuán constante fue mi afán por su engrandecimiento, que no he visto cristalizar en realidad!
Así se expresaba Ramiro Goyanes Crespo nun artigo dedicado á súa vila datado en 1928.

A vida social e política do concello de Lalín durante o primeiro terzo do século XX sería difícil de entender sen a figura de Ramiro Goyanes, que foi, xa nun primeiro plano, pero moitas veces nun segundo e as máis delas na sombra, o artífice dunha boa cantidade de iniciativas e promotor de organizacións. O cemiterio, o hospitalillo, a Federación Agraria, as loitas polo poder municipal, teñen a súa pegada.

Porén, o que máis nos podería sorprender da súa biografía é que Ramiro Goyanes foi considerado en 1935 un dos primeiros literatos de España, e mesmo chegou a acadar o primeiro lugar nun concurso que organizaba unha popular revista da época.

Hoxe, o noso protagonista é unha figura practicamente descoñecida, a quen quizais se recorde polo seu sonoro apelido, de gran tradición na vila lalinense.

O seu pai, Jovita Goyanes Losada, foi un farmacéutico do Carballiño que acabou instalándose en Lalín logo do seu matrimonio en segundas nupcias con Segismunda Crespo Pampín, a filla de José Crespo Villar, o alcalde e cacique dese período. De tendencia radical (republicano-federal) nos anos da Revolución Gloriosa e democrático-progresista na Restauración, Jovita fora alcalde de Lalín entre 1863 e 1867 e despois deputado provincial.

Ao morrer a súa muller Segismunda, Jovita casou coa irmá, Avelina Crespo Pampín, e froito desta unión viu a luz en Lalín un 11 de xuño de 1871, Ramiro Goyanes Crespo, o primeiro dos fillos da parella.

Estudou o bacharelato no Instituto de Santiago de Compostela e Dereito na Universidade compostelá. Con 24 anos casou na capela da Casa de Des de Soutolongo con Juana Sotelo Santos. Dous anos despois presentouse ás oposicións para Rexistros da Propiedade en Madrid xunto co seu irmán Álvaro Goyanes e outros avogados lalinenses: Secundino Amigo, Manuel Fidalgo e Ángel Gontán. Todos, excepto Ángel Gontán, aproban as oposicións en xuño de 1898, ao pouco de nacer o segundo dos fillos das parella, Horacio, que morreu moi novo.

Ramiro foi nomeado ao ano seguinte rexistrador da propiedade de Vilalba, pero permutou a súa praza con Ricardo Vázquez Rey, que era o rexistrador de Lalín. Desde ese momento, xa instalado como rexistrador na nosa vila, onde van nacendo os seus fillos, prepara a súa carreira política. Neses primeiros anos do século XX é cando o seu tío, Antonio Crespo Pampín, adscrito ao Partido Liberal, se fai co poder municipal, converténdose no cacique comarcal e no representante do marqués de Riestra no distrito.

O primeiro cargo que ostentou foi o de representante en Lalín da Sociedade de Emigrados “Hijos del Partido de Lalín en Buenos Aires”, para o que foi nomeado ao pouco da súa constitución en 1909. Foi Ramiro Goyanes quen se encargou da instalación do cemiterio, o que xestionou o terreo para facer o hospitalillo e se fixo cargo da poxa das obras e de todos os trámites para a construción do edificio. Ramiro, até 1910 estaba vinculado politicamente ao seu tío, Antonio Crespo, pero a partir desa data e a través da súa amizade co conde de Romanones, un dos líderes do Partido Liberal, foi intentando ser encadrado como deputado a Cortes polo distrito de Lalín sen que as súas pretensións tivesen éxito.

Anuncio da puxa das obras do Hospitalillo, 1912.

E así chegamos a 1914. Nese ano as eleccións para deputados a Cortes polo distrito de Lalín presentáronse moi disputadas, pois había moito descontento coas actuacións caciquís nos concellos dezaos. O candidato encadrado polo distrito, que dende 1905 era feudo do Partido Liberal, era Ángel Álvarez Mendoza, un avogado que exercera como pasante no bufete de Montero Ríos e logo no do seu xenro Manuel García Prieto. Ángel Álvarez era o clásico deputado cuneiro, fora elixido en 1905 polo distrito de Castrojeriz (Burgos) e fracasou dous anos despois ao carecer do apoio ministerial. Recalou no distrito de Lalín e, grazas ao apoio de Montero Ríos e o beneplácito do marqués de Riestra, foi elixido deputado en 1910 polo artigo 29 da lei electoral (sen elección ao non presentarse máis que un candidato). Renunciou en 1913 ao ser nomeado subsecretario de Instrución Pública e volveu ser elixido en xuño dese ano novamente polo artigo 29.

A finais de 1913, o conde de Romanones, que presidía o Consello de Ministros, como consideraba que a candidatura de Álvarez Mendoza non estaba ben asentada, propúxolle a Ramiro Goyanes que se presentara, asegurándolle o seu apoio. Pero a principios de xaneiro de 1914 apareceu un novo candidato, José Antonio Bernárdez, notario do Carballiño, apoiado polas sociedades agrarias dezás logo de que o candidato inicialmente proposto, José Manuel García, un avogado de Vilatuxe establecido no Uruguai, renunciara a presentarse. Porén, esta terceira candidatura non chegou a materializarse.

“Si me estimáis digno de vuestra representación y noble mi pretensión, si la conceptuáis razonable, no me negareis vuestro amparo.” Así rezaba o manifesto electoral que se distribuíu na feira de Agolada do 12 de xaneiro, por medio do cal Ramiro Goyanes presentou a súa candidatura para deputado. O seu programa tiña como lema “La defensa de los intereses de Lalín, procurar su engrandecimiento, fomentar su progreso y desarrollo”. O manifesto foi denunciado por non levar pé de imprenta, o que o convertía nunha folla clandestina, e a persoa que o repartía foi detida.

A pesar deste revés, Ramiro seguiu facendo campaña solicitando o voto directamente e visitando os máis significados electores. Pero ante a presión do riestrismo, a intuición dun estrepitoso fracaso e a orde do Goberno que establecía a incompatibilidade dos cargos de deputado a Cortes e rexistrador da propiedade, desistiu finalmente de presentar a súa candidatura, e o día das eleccións, o 8 de marzo de 1914, ao non haber máis que un candidato, Ángel Álvarez Mendoza foi proclamado novamente deputado polo artigo 29.

A súa actividade política continuou a principios dos anos vinte, impulsando e apoiando a carreira do seu irmán Samuel Goyanes como líder do agrarismo dezao, ata que conseguiu converterse en presidente da Federación Agraria de Lalín en decembro de 1921. O obxectivo de Samuel era facerse coa alcaldía nas municipais de 1922 contando co apoio das sociedades agrarias, pero estas propuxeron como candidato a Cándido Soto e Samuel, frustrado nas súas aspiracións, pasouse ao bando do seu tío Antonio Crespo, polo que conseguiu así reter a alcaldía.

Ramiro deixou o Rexistro da Propiedade de Lalín a finais de 1923 para trasladarse a Yecla, na provincia de Murcia, con toda a súa familia. Foi rexistrador de Yecla até a súa xubilación. Pero ao caer a ditadura de Primo de Rivera, e grazas á intervención do seu vello amigo, o conde de Romanones, puido ver cumpridas as súas aspiracións de ter un cargo político. En agosto de 1930 foi nomeado gobernador civil da provincia de Guadalajara, posto no que permaneceu até que se proclamou a República o 14 de abril do ano seguinte. A súa actuación como gobernador pasou practicamente desapercibida, e ao rematar retornou ao seu posto de rexistrador na vila murciana.

Durante a época republicana continuou as colaboracións na prensa que iniciara anos atrás, sobre todo en periódicos técnicos como a Revista Crítica de Derecho Inmobiliario, pero tamén noutros políticos como El Resumen. Foron estes seus artigos os que o fixeron acredor do premio ao mellor “literato de España” en 1935.

Retirouse como rexistrador nos anos corenta e veu pasar os seus últimos anos á vila de Lalín, onde morreu o 8 de agosto de 1950. A súa viúva, Juana Sotelo, faleceu en Madrid cinco anos despois e foi soterrada en Lalín. Porén, ningún dos seus seus dez fillos, Adelina, Delia, Emma, Alfonso, Araceli, Marina, Augusto, María del Carmen, María Luisa e María Jesús Goyanes Sotelo, se asentou na nosa comarca. Os dous varóns seguiron os pasos do pai, Alfonso foi rexistrador en Grandas de Salime, Muros e Hellín, e Augusto secretario da Fiscalía de Taxas de Sevilla e xuíz.

Xavier Prado Lameiro

A principios do mes de xullo do ano xacobeo de 1926 cinco ilustres ourensáns fixeron a pé a peregrinación a Santiago de Compostela. Eran Xavier Prado Lameiro, Ramón Otero Pedrayo, Vicente Risco, Lois Feixoo e Antón Sánchez. O relato desta viaxe, No camiño de San-Yago, da autoría de Xavier Prado, foi publicado por entregas no periódico A Nosa Terra entre xullo de 1926 e abril de 1927.

A parte do relato da viaxe pola Terra de Deza corresponde á sexta e sétima entregas:

A sexta entrega publicouse en xaneiro de 1927, co relato do paso do terreo montañoso, con fermosas vistas e a carón de mámoas e un poboado castrexo. Pasan pola aldea da Ermida, aínda que a capela que lle dá nome estaba pechada, e despois entran xa na provincia de Pontevedra, e pasan pola aldea da Ermida da parroquia de Lebozán, en Lalín. Pasan o alto do Espiño e pola aldea do mesmo nome, O Espiño, e á esquerda ven a serra do Candán. Seguen cara á Castiñeira, A Saborida, Lodeirón e Vilatuxe, xunto ao río Deza. Vaise facendo de noite, e cústalles recoñecer o camiño e non atopan aldeas pola estrada. Seguen camiñando, e detéñense a falar de trasgos e meigas. Pouco despois crúzanse cun fogueteiro, e seguen un longo anaco sen pasar por aldeas. Finalmente chegan a Silleda, e logo de buscaren aloxamento, un camioneiro déixaos na caixa do Trabazo.

En febreiro de 1927 apareceu a sétima entrega. Espertan a media mañá, un sábado (10 de xullo) de calor, e aproveitan para escribir até a hora do xantar. No comedor coñecen unha mestra de Toral dos Vados, defensora da Unión Patriótica e que dá clase preto de Silleda. Pola tarde únense ao grupo Florentino López Cuevillas e Monxardín, que chegaron desde Ourense no Castromil. A media tarde saen cara á Ponte Ulla. En Chapa coinciden co médico José Valenzuela Ulloa (pai de Ramón de Valenzuela), e na Bandeira paran a tomar gasosas. Pasan por Orazo, onde hai unha fábrica de campás, e por Valboa, cantando polo camiño cantigas, himnos e alalás. Na Ponte Ulla fan noite nunha pousada preto da igrexa, pois no parador de Antes da Ponte non hai oco para os sete.

Publico aquí o texto destas entregas en versión adaptada de Adrián Estévez Iglesias.

Xa o sol vai quentando menos cando, logo de moito andar, tocamos o límite das terras ourensás. Son as sete do serán e estamos no alto da Ermida do Medio. A ermida en si está algo desviada do noso camiño á dereita, e despois de pasar unha altura grande. Hai alí unha casa nova, e óense os golpes do partelo petando no ferro do iunque dunha ferraría. Estamos mais altos que a aldea, e ollamos ao lonxe Castro Maior, Lalín, etc.

Seguimos camiñando con présa, e con folgos de abondo para chegar a Silleda, que xa nos parece estará a dúas ou tres horas. Ás sete e dez, estamos no punto máis alto da serra, camiño do Espiño; marca o altímetro que levamos 880 metros.

Chegamos ao Espiño ás sete e vinte. Atopamos unha fontiña de auga moi fresca, que nos refresca as fauces. O Espiño é outra aldea da montaña, imitante ás outras todas desta serra. Á esquerda desta aldea vemos o monte Candán.

Seguimos polo lugar de Castiñeiras, na parroquia de Lebozán. De aquí imos á Saborida e Dedoirón da mesma freguesía. Ás nove e quince estamos en Vilatuxe, dende onde se olla, tamén á esquerda, o monte Chamor.

Dende o Espiño deixamos de rubir; a agulla do altímetro, vai descendendo notablemente, e a friaxe que xa sentiramos no máis alto do camiño vai tamén trocándose pola calor.

Pasada a divisoria das augas, atopámonos na terra de Trasdeza. Cruzámonos con xentes que nos demandan se por alí vai pasar o tren. As casas son cada vez meirandes e boas; as árbores máis altas e sombrías, e o camiño máis amplo e mellor.

Son as dez. Cae a noite, e camiñamos entre lusco e fusco cando pasamos polo campo da feira de Carballiñas, que é un lugar fermoso, con camiño tan bo como unha estrada moderna de primeira orde, así é de ancho e de ben pisado. O campo da feira é moi grande, cadrado, arrodeado de casetas moi longas de táboas, todas pechadas, e plantado de altísimos carballos e algúns castiñeiros que xuntan as pólas convertendo o campo nun fermoso túnel.

Á esquerda do camiño unha gran casa de pedra, coa fronte como un gran pendello, aberto, tendo á dereita unha sorte de piso sostido en pés de pau, que semella destinado a palleiro. Dous homes sentados traballan de zapateiros.

Xa case é noite pecha, e aínda temos que chegar a unha estrada atrás dunha ponte para tomarmos por ela para Silleda.

Nalgunhas aldeas dinnos que estamos para chegar, mais por moito que andamos a estrada non parece. Nalgunhas casas desta comarca vese un palleiro posto en alto, como na casa das Carballiñas. Debe ser sistema desta terra.

De súpeto o camiño estréitase e comeza a baixar. Vai decote entre as sombras do arboredo; a noite faise escura, e ás veces alumeamos cunha lanterna eléctrica para non ter que tropezar. Temos que ir baixando para o río, mais andamos e andamos e o río non chega. Chegamos a un lugar, onde nos fala unha muller dende unha casa, máis alta que o camiño, boa e con luz acesa. Dinos que aquilo chámase A Carretera, mais debe ser pola que imos pisando e non pola outra, pois aínda temos que andar moito, ata que, por fin, chegamos á ponte, do outro lado da que comeza a estrada que vimos buscando. Hai alí outras dúas casas, unha con parra diante. Botamos a andar pola estrada, laiándonos de que sexa tan noite, e non poidamos admirar a paisaxe que debe ser fermosa.

Levamos andado moito sen atopar nin casas, nin xente. Facemos unha pausa no pretil dunha ponte. As horas van avanzando, e nós seguimos anda, anda, anda, pola estrada, camiño de Silleda que cada vez se nos antoxa máis lonxe de nós. Andamos máis aínda. Xa cansos de todo, botamos outra pausa sentados en roda, no po da estrada, a xa feble luz da nosa lanterna. É noite pecha, ben pecha. Sen tirar as mochilas do lombo, fumamos e falamos de trasgos, meigas e ánimas do outro mundo por máis dun cuarto de hora, e por fin erguémonos, e volta a andar e máis andar.

Arboredo grande e sombrío dun lado e doutro; unha volta tras doutra sen topar ninguén. Algunha vez o ladrar dun can anuncia que pasamos por onde algunha casa, ou casas. Ás veces non se ven, metidas entre o arboredo. Se están á beira da estrada están pechadas e sen luz. Dunha vez cruzamos con dous camiñantes. Doutra cun só. Despois, ninguén. Máis tarde, aparece un home montado nun burro. É un fogueteiro vello, que leva diante, abrazadas, coas canas pra riba, en feixe, coma se levase unha bandeira, polo menos tres ducias de bombas.

Xa temos visto ao lonxe as luces dunha vila, mais desapareceron. Ao pouco principiamos a ver outras á dereita. As outras eran á esquerda. De noite non hai xeito de identificalas. O camiñar tórnase xa canso e noxento. Por fin hai casas con luz á beira da estrada. Nunha síntese falar; petamos na porta, e sáenos ao corredor unha muller; preguntamos o que falta para Silleda: dinos que dúas leguas. Volta a andar. Non falta de nós quen pense se seremos xoguete dun engano do trasno, e que Silleda a cada volta se afasta máis de nós. Casos destes teñen pasado, e non hai boieiro, nin carreteiro, nin arrieiro, que non saiba dalgún que lle pasou a el. Estaranos pasando outro tanto a nós?

E andamos e andamos. Novas casas anunciadas polo ladrar dos cans. Adiante. Arboredo dun lado e doutro. O camiño agora rube. Coidamos que vencida a costa, e chegados ao lombo, descubriremos Silleda; mais non. Volvemos baixar, e non ollamos ren. Hai á dereita, ao principiar a baixada, unha chea de árbores decotadas, de feitío pantasmático, destacando sobre o ceo. A baixada alóngase e o noso paso faise xa apurado de máis. Baixamos e baixamos e Silleda non parece nin ao lonxe, cando entre o arboredo dos lados hai algún claror.

A estrada decote silandeira… Onde estará Silleda? E andamos xa mais en silencio. A noite, nin quente nin fresca, mais o suor cola e escorrega polo lombo, e molla a tea do morral que vai pegada á chaqueta. Tropezamos con pedras. Imos cansos.

O Feixóo, Otero Pedrayo e mais eu parámonos a roer un pouco chocolate, e a descansar un anaquiño. Pouco tempo estivemos parados; cando de novo andamos non vimos nin rastro do Risco e do Sánchez. Chamámolos primeiro, logo berramos, sen resultado. Tememos por eles, coidando que se perderan, e apretamos o paso. Chegamos a unha gran recta, unha perspectiva versallesca, entre dúas ringleiras de altas árbores. Á esquerda hai o valado novo de pedra con postes dunha gran finca. Camiño longo, longo, longo…

Logo torce, e outra renda igual. Andamos e andamos, e semella que non saímos dun sitio. O cabo teatral da perspectiva de Versalles alóngase, afastándose de nós máis cada vez…

Por fin, a poder de moito andar, óllase aló no fondo unha luz brillante, eléctrica con seguranza. Andamos, e pasamos diante dun pau con luz como os da vía do tren.

Alá lonxe hai outra. Andamos. Cruzamos un camiño imitante a un paso nivel. Parece que imos chegar a unha estación do tren. Andamos e andamos. Por fin estamos en Silleda; alá está a estrada de Ourense. Chegamos a ela e atopamos a Sánchez e Risco, sentados nun banco de pau e ferro diante de unha casa. Nós sentamos tamén. Descanso que ben merecemos despois de seis leguas de camiño.

É a unha da madrugada.

Aínda non tiñan de ficar así as emocións desta etapa, faltaba o peor: en Silleda todo estaba pechado, e nós non sabiamos onde estaban as pousadas. Petamos en dúas portas sen resultado, ata no Consistorio, no baixo, onde está o telégrafo, que estaba aceso dentro. Por fin pasou un camión cargado de pelexos de viño, e un patrón non moi vello, que era o dono, ofreceuse moito e aínda nos dixo que nos levaba á súa casa, a dous quilómetros de alí indo para Santiago, onde polo menos, segundo nos dixo, atopariamos herba para nos deitar, e se non o pasabamos máis ben pasabámolo máis mal. O bo do arrieiro que trocou o carromato polo camión foi a nosa providencia, pois foi connosco dun lado para outro en busca de pousada. En dúas casas nos dixeron que non tiñan sitio, non sabemos se de certo ou por medo ás «pintas» que levabamos… Daquela o noso home dixo que iamos á casa de Trabazo e que se alí non nos collían, nos levaba á súa casa, porque -dicía el- «Eu non sei quen son, mais sexan quen sexan, máis ladróns ca min non han ser».

Grazas a el tivemos pousada e cea na casa de Trabazo. Ceamos abaixo na mesa dos arrieiros. Logo fomos durmir, mais non había senón dúas camas e un xergón que deitaron no chan e de xeito que catro tivemos que durmir aparellados.

Aínda cargamos de novo os chasis das máquinas, e logo cansos e verdadeiramente molidos, durmimos coma liróns até media mañá do outro día.

O Castromil en Silleda, 1923.

VI
Tiñan de ser ben as once da mañá cando nos erguemos ao outro día, sábado, que por certo era un día de boa calor.

A paisaxe do val dende os balcóns da casa do Trabazo era fermosa e verde, con castiñeiros de roda e piñeiros.

Na nosa accidental pousada, había un comedor de «respeto» do que fixemos sala de redacción, e alí estivemos escribindo gran parte do que vai xa publicado.

Así pasamos a mañá, até que baixamos xantar ao comedor dos señores que tiña nas paredes estampas de Venecia e xardíns románticos.

Presidía a mesa unha señorita de faciana enérxica, un pouco vella, de ollo claros, fermosos dentes, boa cor, cabelo cortado á «garçonne», colar de doas brancas e negras e ideoloxía de moda ou de U.P.

Como se ve, o retrato vai xa bastante ben perfilado, así que se ao descrito engadimos que era de Toural dos Vaos e mestra nacional dunha escola de preto de Silleda, teremos completo o debuxo da nosa presidenta de mesa.

Pouco a pouco a nosa dona, que ao principio se mostraba moi reservada, foi entrando na conversa, e á fin principiou cunha dialéctica desenfadada e ás veces agresiva, unha heroica defensa contra todos os que a arrodeabamos, da Hespaña, da muller hespañola, da «airosa» mantilla, do cabelo curto, do matrimonio por amor, etc.

Ao final a xantada, e xa un pouco cansos de ouvir a verba da pedagoga, fomos deitarnos a durmir a sesta mentres non chegaban o Cuevillas e Monxardín que saíran de Ourense pola mañá, no «Castromil».

En canto chegaron, e despois de solemnizar grandemente a súa arribada, coa entrega de senllos títulos de «Capitás Arañas» dispuxémonos a marchar.

Eran as seis e media do serán cando deixamos Silleda, e estrada abaixo fomos á procura da Ponte Ulla.

A etapa de Silleda á Ponte era xa a antederradeira da nosa peregrinación, etapa curta e sen importancia, xa que, por ter feita unha pausa demasiado longa en Silleda, non tiñamos tempo para ir ao mosteiro de Carboeiro, por ter que chegar ao Pico Sacro, onde nos agardaban os irmáns de Santiago, na mañá do outro día, domingo.

Fomos pois todo pola estrada abaixo. Todos levabamos saudades da serra.

A paisaxe é fermosa. Fixemos pousa en San Cibrao de Chapa, onde houbo Hospital de peregrinos, mais non demos con el a pesar da axuda e preguntas do médico señor Valenzuela, que cruzou connosco indo nun auto ver un enfermo. Vimos un anaco do vello camiño abandonado, feito unha lameira, o resto na maior parte sendo aproveitado polos veciños e colindantes.

En Chapa recollemos algunhas caravillas e un cabaceiro. As caravillas teñen por esta terra a chapa de ferro rematada nunha cruz. As partes das casas están moitas delas recubertas de chapa de cinc cravada, cos cravos ben dispostos.

Seguimos para Bandeira onde bebemos gasosas nunha tenda.

Ponse o sol; co sol posto andamos meténdonos na noite cara a Ponte Ulla. É noite pecha xa, cando pasamos por San Pedro de Orazo, onde hai unha fábrica de campás.

Fomos cantando case todo o camiño toda clase de cántigas, himnos e alalás. Parece que cantando non entraba o cansazo en nós. E anda, anda, nunha volta da estrada vimos o río Ulla que maxestoso corre aos nosos pés, semellando un grande e cóncavo espello negro.

A costa que imos baixando vaise cada vez facendo máis pendente. Xa deixamos atrás hai moito tempo Balboa e a estrada que aparta para Oca, cando noutra volta da estrada divisamos as luces da Ponte Ulla, onde chegamos ás once da noite.

No parador de Antas do Ponte non atopamos sitio para os sete. Fomos a unha pousada de arrieiros que está ao carón da igrexa; alí nos acomodaron mal como puideron, e nos deron de cear chourizos, ovos, bo viño da Ulla con agulla, e molete de Santiago.

Despois, en dúas camas e en colchóns deitados no chan, durmimos en espera do outro día que tiña de ser o derradeiro desta nosa interesante e suxestiva peregrinación, que ía ter como antesala da chegada ao Santiago a subida ao Pico Sacro, onde nos agardaban queridos irmáns de ideal.

Homenaxe a Castelao en Lugo (1932) no que participou Luís Suárez

Como nacionalistas, os galegos somos en Cataluña catalanistas de esquerda como somos galeguistas no noso país, e de conformidade con estes sentimentos, fieis partidarios das doutrinas políticas de Lluís Companys e Francesc Macià.

Con estas palabras o lalinense Luís Suárez Delgado dirixiuse ao resto dos partidos e convidados que participaban na inauguración do Centre Popular Federal, entidade filial de Esquerra Republicana de Catalunya, na Barcelona de marzo de 1936.

Luís Suárez foi durante a República a voz e o rostro dos galegos e galegas en Cataluña; chegou a Barcelona en 1924 para facerse un oco no mercado téxtil catalán, converténdose despois nun industrial da sombreirería, e dende o primeiro momento participou activamente na vida societaria dos galegos e galegas da cidade. De feito, integrouse moi pronto no Centro Galego de Barcelona e foi elixido para a súa directiva como vogal en 1929 e vicesecretario en 1930. Foi un dos fundadores do Centro Cultural Galego de Barcelona, a institución que máis traballou pola causa de Galicia na década dos trinta en Cataluña, e da que foi presidente, cargo que mantivo durante toda a vida da sociedade. Tamén presidiu o Pazo Galeguista, institución que inaugurou o seu local en Barcelona o ultimo día do ano 1933, que serviu de sede social para todos os nacionalistas e onde Álvaro Cunqueiro deu unha das súas charlas na visita á capital de Cataluña.

O pai de Suárez, José Suárez Gómez, tenente do Exército retirado, asentouse en Lalín a principios do século XX coa súa muller Matilde Delgado Quirós, e alí instalou un colexio de primeira ensinanza en 1912. Catro anos despois, cando Luís contaba con doce anos, seu pai morreu e súa nai quedou con oito fillos a seu cargo. Aínda que naceu no Barco de Valdeorras en 1903, o noso protagonista pasou na vila de Lalín a súa infancia e xuventude compartindo xogos co seu irmán maior José, a quen todos coñecemos como “Moca”, e cos rapaces do Barrio de Abaixo e da rúa Ramón Aller ata que, antes de cumprir os vinte anos, emigrou a Cataluña, aínda que sempre se considerou lalinense e pasaba pola nosa vila sempre que se achegaba a Galicia. De feito, tal foi a vinculación de Suárez co noso concello que no Libro de socios do Partido Galeguista aparece a inscrición de Luís Suárez como membro do Grupo Galeguista de Lalín o 11 de xuño de 1935.

Recoñecido como brillante orador, impartiu múltiples conferencias sobre temas galegos nos máis diversos foros, ademais de participar en cantas emisións radiofónicas se fixeron sobre Galicia e o seu Estatuto. Empregou sempre a lingua galega, coa que iniciaba as súas charlas, para pasar despois ao catalán, lingua que tamén dominaba. Por citar algunhas, presentou a Lois Peña Novo, quen falou sobre Galicia ante o problema da súa autonomía na conferencia inaugural do Centro Cultural Galego en 1931, e impartiu a súa primeira conferencia ese mesmo ano sobre o tema “A evolución da sociedade”. No Centro de Esquerra Republicana disertou sobre “Galicia ante o problema da autonomía” en febreiro de 1933, ano no que, ademais, participou nun acto organizado pola Juventud Nacional Catalana sobre “Pondal, precursor d’a renacenza”. A última das súas palestras foi a celebrada no Centro Cultural Galego en setembro de 1935 sobre o tema “Desenvolvemento histórico da cultura galega”.

Suárez estivo presente en cantos actos e manifestacións se fixeron na Cataluña republicana de apoio a Galicia e ao seu Estatuto. En 1932 presidiu con Castelao e Otero Pedrayo a delegación galega que asistiu aos actos organizados pola Generalitat a favor do Estatuto de Cataluña. Afiliouse ao Partido Galeguista e participou na campaña de propaganda do Estatuto que iniciou o partido trala constitución do Comité Central de Autonomía en xaneiro de 1933. Interveu no mitin de Mondariz con Alonso Ríos e Suárez Picallo e no de Ponteareas con Álvarez Gallego, Alonso Ríos, Paz Andrade e Otero Pedrayo. Neles, o lalinense expoñía os resultados da autonomía de Cataluña, cuxo Estatuto xa fora aprobado, o respecto que existía para os non cataláns e as vantaxes que supuña para toda a cidadanía de Cataluña contar cun goberno e cun Parlamento propios.

En marzo de 1933 foi un dos organizadores do Comité Galeguista de Barcelona, o grupo do Partido Galeguista en Cataluña, con Gerardo Calvo Abollo, Cesáreo Rodríguez e outros. Deseguida se converteu no líder dos galeguistas de Barcelona e como tal participou en varios actos de propaganda a favor do Estatuto, así coma noutros de afirmación galeguista, como a conmemoración do aniversario dos mártires de Carral ou o 25 de xullo, na capital catalá. Foi Suárez quen recibiu e acompañou a Castelao e Otero Pedrayo na viaxe que fixeron a Cataluña en agosto de 1933.

En novembro dese ano, no número 8 do periódico lalinense Razón, que dirixía o galeguista Xesús Iglesias Surribas, apareceu o seu artigo “Ante la próxima contienda”, no que Suárez recomendaba o voto ás candidaturas galeguistas nas eleccións que se celebrarían o 19 dese mes. E algo había influír Luís para que o seu irmán Eduardo fose o chofer dos membros do Seminario de Estudos Galegos nas súas xeiras polo Deza deses anos.

Membros do SEG na xeira de 1934 pola Terra de Deza

Luís Suárez volveu a Galicia en xaneiro de 1934 para asistir á III Asemblea do PG que se celebrou en Ourense como delegado dos galeguistas cataláns; en xullo regresou novamente para participar na homenaxe a Rosalía que tivo lugar en Compostela o 25 de xullo, acto no que pronunciou un discurso enaltecedor da memoria da poeta xunto con Suárez Picallo. Participou tamén no mitin das arengas que se celebrou esa noite na praza da Quintana con Castelao e os demais líderes do PG.

Convocadas as eleccións de febreiro de 1936 atopámolo outra vez nos actos propagandísticos do Frente Popular en Barcelona como representante dos nacionalistas galegos. E, cando en xuño se iniciou a campaña para o referendo do Estatuto, Suárez formou parte do comité catalán e participou no acto pro Estatuto galego no Palau de la Generalitat con Lluís Companys, Bonaventura Gassol e Carles Pi i Sunyer.

Descoñezo cal foi o seu destino despois do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, e se sufriu algún tipo de represalias ou procesamento logo da toma de Barcelona polas tropas franquistas en xaneiro de 1939. Non será ata principios dos anos cincuenta cando aparece novamente como directivo do Centro Galego de Barcelona impartindo conferencias. E xa nos anos sesenta e setenta como asiduo visitante de Lalín xunto coa súa muller Rosa Baulies, onde pasaban longas tempadas. Isto fixo que as autoridades municipais dos últimos anos do franquismo o promoveran como pregoeiro para a Feira do Cocido de 1975.

Luís Suárez morreu en Barcelona o 18 de xuño de 1987, con 83 anos. Deixou inéditos un bo feixe de poemas humorísticos e unha colección de poemas de Aninovo. Rescato un dos poucos poemas aparecidos na prensa e dedicado á súa vila de Lalín.

Qué sinto…?
Coitado de min…
Eu ben quixera saber.
Saber o que ten Lalín,
que sinto…
e non podo ver.

Paxariño, reiseñor,
que cantas no amañecer,
e baixas o Pontillón,
de cote, o río beber.
¿Cóntame, qué ten Lalín,
que sinto…
e non podo ver?

Algo teño, alá no fondo,
dos recunchos do meu ser,
que me falan de un Lalín
que sinto…
e non podo ver.

Canta paxariño, canta,
o Sol quérese poñer,
e mañán será outra data,
o Sol voltará nacer,
e ti con triños faime saber
o Anxel que ten Lalín,
que sinto…
e non podo ver.

Otero Pedrayo pronunciando un discurso

Pescudando na prensa dei con este artigo de Ramón Otero Pedrayo sobre a Terra de Deza. É unha das súas últimas colaboracións nos xornais, xa con 88 anos. Como parece que non é moi coñecido, creo que paga a pena divulgalo como outra mostra máis da vinculación do de Trasalba coa nosa comarca.

O artigo publicouse en 1972 e reflicte o coñecemento e aprecio de Otero, e como el mesmo di, o seu amor pola comarca de Deza. Os montes, os ríos, as carballeiras, os soutos, os camiños, a xente e a paisaxe dezás teñen nesta prosa oteriana unha das máis poéticas e exactas expresións.

Xa publiquei neste mesmo blog un artigo de Otero Pedrayo sobre o cruceiro de Cadaval, e non ha ser este o único que apareza. Ramón Otero Pedrayo, á parte dun teórico da xeografía galega, era un bo coñecedor da Terra de Deza, que percorreu en varias ocasións, e iso sen contar as súas estadías colaborando nas xeiras que o Seminario de Estudos Galegos realizou pola nosa comarca entre 1928 e 1935. E quero recalcar isto, pois un xeógrafo e exconcelleiro lalinense, hoxe conselleiro de Cultura, chegou a afirmar publicamente que D. Ramón só coñecía o Deza de pasar no Castromil, e se algunha vez pisou Lalín, foi só para tomar un café en La Marquesina…

Otero Pedrayo co SEG en Lalín

Transcribo o orixinal sen ningunha alteración nin adaptación.

As horas mainas, podentes e raiosas da Terra de Deza
Por D. RAMÓN OTERO PEDRAYO

Eu, que son do val centroso do Miño e criado nas súas bocarribeiras, amo a ergueita espallada e luminosa Terra de Deza como se ama o antigo souto na castañeira, como se quer o pazo antergo de salós resoantes ó frasear dos vellos e o devalar das lembranzas, como se repousa na aira do fogar e co arte dos barudos, pértegos das mallas de outro tempo, como se franquean as follas dun libro de poemas sonorosos os feitos dos herois antergos, como se acolle polo esprito amante da paisaxe o pirmeiro ruxir do vento das serras nos nosos centeos verdecentes ou o medrar maino e podente das primeiras noites de outono cando as grandes estrelas, ácios de luz, se refrexan nos primeiros fogos que ventan o outono… Pois a Deza se rube como si esqueiras fidalgas de pazo foran condición pra calcar seu chan e de Deza se baixa como as augas mozas e ledas pra se ordenar en ríos calmos e contestes. Tradición, inverno, espallados hourizontes, ar fresco e froito de serra a serra. A ialma en chegando a Deza vóltase aveciña namorada dos grandes e ventureiros voares, e os pes calcan sempre camiños e vieiros de mañán, e calada alegría. O ceo cupular é sempre unha benzón de Deus, o mesmo si nil xoga levián a fantasía das folerpas brancas dinantes de cair co baixo bridar de lembranza e consello de neve, que si o sol acende os grises dos penedos, se recrea no verdecer das carballeiras, xoga co frío esquema dos alciprestes dos pazos, ou no desear do día os homes das aldeias se erguen como mainas plegarias obedentes á guía e consello das badeladas vespertinas das terras.

E TEN A GRACIA

Ten a Terra de Deza o acento antigo dos abós conselleiros ó pe do lume de fachas de carballo na lareira, e ten a gracia dos mozos e das mozas, cuia fala é coma un se queimar de garamatas no forno… As agras centeeiras gardan o gran madureando deica o cerne do vran, e a palla doural e fina loce na grande muiñeira dos ventos da serra, e cando se debruza é pra sinalar que a espiga de cheos carreiros está disposta pra ó moiñaxe. Duros de toxos, ouros verdecentes como os adormidos no seo das mámoas, anunzan o marelo dos centeos que ás veces figuran nos érmos largarios remendadelas no manto da terra. E cando chegar a hora solene da seitura un senso e acento relixioso e antigo espállase polos eidos, pois nos tíduos e no cantigar de seitura cómprense da antiga relixión esencial e agraria do grau, mantenza branca dos antergos. E cando son máis fresqueiras as sombras das carballeiras –un circo de verde mol onde é doce pousar- as medas do pan compoñen enxames nas agras e ben logo os carretos dos feixes –en cuia feitura noutro tempo os homes mostraban gosto e fina arte- espallan polo ambente do vran os laios i as cantatas dos eixes sonorosos.

Deza gosta de mirar ós lonxes, ás serras. Acariñan os ollos afeitío do Farelo, seguen os lombos e lombales da Terra de Montes cecais a veciña e parenta máis querida, pousan na cúpula do Faro, pro gostan máis da chamada ao Pico Sagro, alciprés de pedra azul e vento dos pazos de Santiago. Os fidalgos i os petrucios gostan de Santiago, das fondas carballeiras de pedra e do lume acceso dos retabosos barrocos faiscantes de ademas de ouro.

Carballeiras e fidalgo e petrucios son mestos en Deza. Gostan os dezáns de teren nos ribeiros polo menos algún remendo de viña herdada ca súa adega xeitosa. Coñecen ben os tiduos da vendima, e cando ruben á montaña chegan moi panforreantes de mozos e parentes.

As veces e asegún os ventos cando se derreter a neve estrada fican por un día ou máis longas, estreitas e moi brancas fitas de neve ó abrigo dos muros, e pénsase como aínda garda a aldeia ó abrigo das vellas casas e xineas un pouco das antigas vergonzas e virtús galegas… Sorrires, agromades e outonías de arte románica inda locen nas eirexas e capelas de Deza: pórticos de símbolos dados e doados que as xentes vellas saben leere decorrido e con fonda emoción de inmortalidade, ouzos madrugueiros na agarda do pirmeiro bico do sol novo. Fortes alicerces sosteñen os pazos e enxoitos pergameos de ulido de follas muchas as xenealoxías. Os historiadores barrocos informábanse no charretear do lumes do fogar, e no latricar das vellas ensarillando cebolas ou espigas ou fiando a lan. E escribían a modo cas mellores prumas do rabo do galo como o nome de Deza remanece de aquila xinea romana dos Decios polo heroismo e as cínicas virtús gabadas polos poetas e os moralistas.

POR DEZA CRUZAN ILUSTRES CAMIÑOS

Outras mil historias decíanse dos Churruchaos e de aquilas tres fillas dun arcebispo compostelán que o pai casou cada unha co seu fidalgo: unha con Don Ramiro, outra con Don Seón e outra con Don Freán. Houbo nos pazos e reitoraies abondo de colexiás maiores dos de Santiago. Os de Santiago bebían viño cando estudantes por seren tiólogos, e os de San Xerónimo por seren soio filósofos tiñan que o procurar na Raíña ou no Franco e metelo ás furtadelas baixo os manteos. Por Deza cruzaban e aínda cruzan ilustres camiños de arreeiros inda que un dos principás dos que veñen do Ribeiro de Avia, dende a feira dos Carballiños, atalla pra Silleda. Os dezáns sempre foron bos bebedores, e nos soutos de Deza tense tallado muita madeira pra as parras e parreiras e paneiros dos ribeiros ben tecidos de videiras.

Era gostoso indo de acabalo pasar por pontellas de laxes os riachos fríos pro máis ledo sentir o trepar dos cascos nas pontes “taboada” resoantes os tempos máis antigos da terra.

Na cal seguen en pe, gracias a Deus, boas e contestes carballeiras. Os e enrugados troncos gardan moito tempo os ouricelos e albos liquens do inverno e, na agromada, por toda a carballeira espállase un verdecer novo e inocente que alonxa os deseios sensoás. Saben os ramos das outas trabes a chegada do pirmeiro sopro da invernía e deseguida fálano tódalas prantas. A carballeira sabe acoller ó home e non o desampara, aunque tamén deixe aniñar o lobo. Máis falangueira e cortesán no outono, acéndese en lumes xiados de pórporas, roxos, amarantos e estrando as follas vai falando co acento dos Novísimos ou das grandes elexías clásicas ou románticas. Recomendamos respeto e silenzo ós que as crucen, pois no bridar das follas estradas soan frases antigas, farrapos de canción, recordanzas de fadas, e xenios, santos pelingrís… Quen souper sentilas e ensarillalas, comporía o millor poema da terra Dezáa…

Amo seu río, mozo que se quere facer vello e se afunde en “meandros encaixados” e demora canto pode o se facer home chegando ó Ulla. Entretense parolando cos regatos, e no tempo frío cando non fala nos do monte Carrio é que se debrozou despois da torada o toradín de neve e as augas están enlazadas.

E ben quixera falar doutras cousas e memorias que, pra facelo con tino, tería que proparar un novenario polo menos, de silenzos, de soutos, de ermos, de antigas escrituras, de adrales proba ben boa e fortecente pra cada día, nos nosos tempos menos doado.

Buscando tesouros en Agolada

Un curioso artigo titulado “Buscando un tesoro escondido”, publicado en El Eco de Santiago o 12 de marzo de 1929, relata dun xeito cómico a aventura duns veciños de Agolada na procura dun tesouro enterrado.

Segundo o artigo, a iniciativa partiu do ferreiro de Louzenzo (Cercio), que grazas a información dun documento que estaba no seu poder (O Ciprianillo?), é coñecedor de que nas covas de Cabos D’Orca, situadas nun monte de Agolada propiedade de Mingos de Órrea, hai escondido un tesouro.

Convocados polo ferreiro de Louzenzo, un grupo de 50 veciños das parroquias de Órrea, Cercio, Val, Brántega e Santa Comba inician a escavación nas covas de Cabos D’Orca. Pero como o tesouro non aparece, van consultar unha cartuxeira da zona, a señora Venancia, e esta confírmalles que o tesouro esta alí efectivamente. No artigo descríbese polo miúdo o seu xeito de botar as cartas.

O episodio dos buscadores de tesouros debeu ter moita repercusión en toda a Comarca, pois o artigo remata dando conta da visita ás covas do daquelas alcalde de Agolada José Oro Barrio acompañado do veciño de Brántega Anselmo Rúa Feás.

Descoñécese se finalmente deron coas riquezas agochadas…

Buscando un tesoro escondido

En la cuevas de “Cabos d’Orca” trabajan 50 obreros buscando un tesoro. Ea Sabía, confirma que allí está escondido desde hace siglos

La ilusión y esperanza de encontrar riquezas que permitan llevar una vida de molicie y disfrute de los placeres terrenales, hace que a veces nos decidamos a las mas arriesgadas empresas.

O Ferreiro de Louzenzo, de Cercio, Lalín, dijo un día a varios individuos que según constaba en un documento que el tenía en su poder había un tesoro escondido en las cuevas de “Cabos d’Orca”, un pequeño valle que se forma entre las parroquias de Brántega, Orrea, Cercio, Val y Santa Comba.

Convinieron, el Ferreiro de Louzenzo y aquellos con quienes habló, en ir lo más pronto que se pudiera a comenzar los trabajos de exploración de la montaña, llevando cada uno el encargo de buscar compañeros que les ayudasen, advirtiéndoles que ninguno cobraría nada como jornales, pero si aparecía el tesoro que se buscaba, éste se repartiría a partes iguales entre todos los que trabajasen.

Es decir, se repartirán entre los trabajadores las dos terceras partes del tesoro, pues la otra tercera parte se la había reservado para sí el dueño del monte en que el tesoro se halla, mejor dicho del monte en que el tesoro se busca, sin lo cual, aquel que se llama “Mingos de Orrea” no permitía hacer excavación alguna.

Llegó el día de comenzar los trabajos y en las cuevas de “Cabos d’Arca” se reunieron hasta medio centenar de obreros de las parroquias de Orrea, Cercio, Val, Brántega y Santa Comba. Después de trabajar varios días, como no apareciesen rastros del tesoro, convinieron en que lo más seguro sería consultar co “A Sabia” la echadora de cartas, a ver lo que de ello resultaba. Y así como lo pensaron, así lo realizaron en cuanto les fue posible, dirigiéndose a casa de la señora Venancia, que “vota as catas millor que a lingua”.

Recibiólos la “adivinadora” en su casa, una dependencia con suelo de tierra húmeda, sin cal en las paredes, llenas de piedras salientes loas que le servían de colgador universal, en una de las cuales estaba pendiente una ristra de ajos y un viejo candil, a cuyo siniestro resplandor fueron botadas las cartas.

La señora Venancia, preguntó antes a los visitantes a lo que venían, y ellos respondieron que a preguntarle si era cierto que en Cabos d’Orca había un tesoro escondido.

Eu, non cho sei meus filliños. Pero estas son as que o han de decir, y al mismo tiempo que hablaba sacaba de la faltriquera, mezclado con migas de maíz, un dedal de sastre, dos cabezas de ajo y tres o cuatro perras chicas, una baraja mugrienta y arqueadas todas las cartas.

La señora Venancia, vieja arrugada, sin más de dos dientes uno arriba y otro abajo, de ojos vivos, ratoniles, después de pasar la mano al michiño de color aplomado (símbolo de la nigromancia) que a su lado estaba, extendió las cartas sobre una mesa y empezó de esta manera:

Este Rey de Oros con el Caballo y el siete, indican que a orillas de aguas y por caminos cortos viene un poderoso señor muy guardado porque trae grandes riquezas. Hasta aquí imos bien, dice a Sanbia.

Pero este Caballo de bastos y la sota con mas el seis y siete, indican que a orillas de aguas y también por caminos cortos y quebrados vienen unos bandido que piden prendas a los caminantes.

Esto xa non se pon ben, dice la sabia, pues me parece que estos les han robado e non hay nada. Pero viene enseguida el As de oros y el dos de copas, que anuncian que el tesoro se ha salvado pero no se sabe donde va.

Pero vienen luego otras cartas y la sabia masculla no sabemos que rezos y maleficios y termina diciendo: sí, está en las cuevas y también dice este as de espadas que corridos los años lo ha de descubrir uno que hace armas y fierros.

Vele ahí ten, dice uno de los paisanos. O que fai fierros e o Ferreiro de Lourenzo. A cousa está certa.
Y la nigromántica, dice sorprendida ¡Ah? pero foi O Ferreiro. Pois xa ves que eu non o sabía, e as cartas o dixeron.

Y ante estas afirmaciones, siguen trabajando los esperanzados de las parroquias de Brántega y demás citadas.

Parece que el alcalde de La Golada, D. José Oro Bar, y el señor D. Anselmo Rúa, han visitado las cuevas, pero no sabemos que determinación han adoptado, si unirse a los buscadores del tesoro o inducirlos a abandonar la quimérica empresa.

40 anos da Asociación Cultural Deza

Asociación Cultural Deza – Normalización da lingoa

Este ano 2016 celébranse os 30 anos da fundación da Asociación Cultural O Naranxo, da que formo parte desde os seus inicios. Porén hai outro aniversario que pasou un pouco máis desapercibido: os 40 anos da Asociación Cultural Deza, a primeira asociación para a defensa e promoción da cultura galega da nosa comarca.

No marco da transición política, poucos meses despois da morte do ditador, nun contexto de prohibición dos partidos políticos e falta de liberdades, un grupo de lalinenses concienciados decidiron crear unha agrupación que puidese servir de canle de expresión para as inquedanzas sociais e culturais. A única posibilidade que ofrecía a legalidade posfranquista era poñer en marcha unha asociación cultural como outras que levaban funcionando ao abeiro da Lei de Asociacións de 1964 en cidades e vilas de Galicia. Estas asociacións tiñan como principal obxectivo facer visibles os problemas do país e construílo tendo en conta a lingua e a cultura propias. Tiveron que salvar moitos atrancos: censura, dificultades administrativas, prohibicións, control policial e intimidacións.

A Asociación Cultural Deza foi inscrita no Rexistro do Goberno Civil o 6 de outubro de 1976, e na acta fundacional figuraban como socios fundadores Florentino Cacheda, Javier Navaza, Damián Alonso, Victorino Gutiérrez, Jaime Aller, Ricardo Vidal, Ramón Rodríguez, Jesús Vázquez e Mariano Facal.

Os promotores da Asociación levaban reuníndose dende principios dese ano e xa se presentaran publicamente un mes antes. Coincidindo coas festas de setembro de Lalín organizaron a I Feira do Libro Galego, coa intención de dar a coñecer aos lalinenses a produción editorial na nosa lingua. Nos baixos das galerías do Roque, na rúa Rosalía de Castro, montaron unha exposición e venda de libros en galego e convidaron varios autores que se achegaron a Lalín para promocionar a súa obra e asinar exemplares. Víctor Freixanes que acababa de publicar Unha ducia de galegos estivo o sábado, así como Manuel María ou Bernardino Graña, que se achegaron a Lalín o luns das festas. Tamén estivo Manuel Varela Buxán asinando os seus libros O ferreiro de Satán e Taberna sen dono editados o ano anterior. Como complemento á feira organizaron un recital de canción galega e brasileira na sala de festas Sauces no que participaron os cantautores Xosé Quintas Canella, Xosé Manuel Conde e o grupo brasileiro Ben-Virá, que estaba de xira por Galicia. O concerto foi un éxito de público e a xente rematou berrando “Amnistía, liberdade!”.

Ao ano seguinte volveron organizar a II Feira do Libro Galego, e nesta ocasión incorporaron unha exposición de pintura para a que cederon obras Laxeiro, Colmeiro, Antón Lamazares e Sucasas. Laxeiro inaugurou a feira cun “conto”.

O primeiro presidente da Asociación foi Ramón Rodríguez Taboada (Moncho Nela), mentres que da secretaría se encargaba Xerardo Fentanes Merino. O seguinte en exercer o cargo de presidente foi José Aller Goyanes, elixido en abril de 1978, continuando Xerardo Fentanes como secretario.

Asociación Cultural Deza – Normalización da lingoa

O labor de difusión cultural da asociación tivo como eixo fundamental a organización de conferencias de escritores galegos: Gonzalo Torrente Ballester e Bernardino Graña falaron no salón de actos do Instituto Ramón Mª Aller; ademáis organizouse un ciclo de charlas na biblioteca municipal. Porén, a actividade cultural da Deza ía máis alá da programación de relatorios, pois organizaron recitais e audicións musicais como a de Miro Casabella no salón de actos do Instituto, que contou coa presenza sorpresa de Francesc Pi de la Serra, ou a do cantautor Suso Vaamonde. Tamén houbo unha actuación do Mago Antón.

En moitos dos actos da asociación era patente a presenza de policía de paisano e nalgunha feira do libro tiveron a visita do tenente do posto da Garda civil, quen os ameazou con multas se non retiraban da venda algún dos libros daquela prohibidos pola censura.

Complementaban con outras actividades de promoción da cultura tradicional como unha exposición e venda de cerámica tradicional galega, principalmente de Niñodaguia e Buño, que algúns dos socios foron buscar nos seus automóbiles a Xunqueira de Espadañedo e Malpica de Bergantiños.

Unha das últimas actividades na que interviron os da Deza foi o Festival da Canción Galega que tivo lugar nas festas de setembro de 1979. Nel participaron Fuxan os Ventos, A Roda, Solano, Ana Kiro e Xoán Sisto e contou co colaboración de Xan das Canicas.

Varios dos membros da Asociación estiveron tamén implicados a finais de 1977 na fundación da primeira Asociación de Veciños de Lalín, que se denominou San Xosé.

Non sei moito do final da Asociación, é de supoñer que foi esmorecendo pola marcha dalgúns dos seus membros mentres que outros se dedicaron a outras actividades a partir nos anos oitenta, cando xa era posible a militancia política fóra da clandestinidade. Sirvan estas notas, debedoras das aportacións de Moncho Nela e Mariano Facal, para animar a todos os que estiveron implicados na Deza a reconstruír con máis claridade e amplitude a súa historia.

Francisco Blanco Barreira, presidente do Comité Republicano de Cristimil-Gresande

Francisco Blanco Barreira, presidente do Comité Republicano de Cristimil-Gresande

O espírito combativo da Sociedade de Agricultores de Gresande esmoreceu coa ditatura de Primo de Rivera, pois a súa actividade, xa baixo o control de Cándido Soto e con Ramón Fernández Villar, Manuel Vigide e José Peña Surribas nos principais cargos directivos, limitábase a seguir as directrices da Federación de Sociedades Agrarias do Partido de Lalín controlada por Gonzalo López Gutiérrez e o agrarismo católico.

Entre as escasas actividades desenvolvidas hai que facer constar a que tivo lugar no local da Sociedade en agosto de 1928: unha reunión entre representantes das sociedades agrarias da comarca de Deza e delegados do Matadoiro do Porriño para tratar a venda de gando a MARUCOGA e crear un núcleo abastecedor na zona. Na mesma reunión acordouse solicitar aos Hijos de Lalín en Buenos Aires a cesión do Hospitalillo para dedicalo a Instituto.

Sobre a inacción da Sociedade, o daquela mestre da escola de Porreiros, Manuel González Rodríguez, manifestaba nunha carta dirixida a Jesús Blanco en outubro de 1928 o seguinte:

“Sobre la “Sociedad de Agricultores de Gresande”, le diré que sólo de nombre existe, porque son pocos los asociados. Débese esto a la falta de espíritu de colectividad, a la insidia y el fatalismo (herencia de árabes), la falta de ideales, la compleja psicología, etc., hacen de esta gente desidiosa y “suicida” un pueblo en decadencia.”

A última nova que temos sobre a actividade da Sociedade de Agricultores de Gresande é a presenza dun representante da entidade no IV Congreso Rexional Agrario celebrado no Porriño en maio de 1931, recén proclamada a República.

Pero os veciños máis progresistas de Cristimil e Gresande, que permanecían fóra do ámbito da Sociedade Agraria, van atopar coa proclamación da II República unha nova canle de acción: o Comité Republicano de Gresande-Cristimil.

O Centro Republicano de Lalín constituíuse o 8 de xuño de 1930 con Manuel Ferreiro como presidente e Marcelino García como secretario. De seguido comezaron as actividades de propaganda que culminarían co mitin celebrado o 7 de decembro no campo da feira de Lalín con Antón Vilar Ponte como principal orador, ao que acudiron representantes republicanos dalgunhas parroquias, entre eles están os de Gresande e Cristimil.

Aos poucos días da proclamación da República, o 24 de abril de 1931, o alcalde Manuel Ferreiro, convocou os mestres para que organizaran nas respectivas parroquias núcleos republicanos que “convenientemente instruidos y orientados puedan ser el más firme baluarte para la defensa del régimen”. Constituíronse efectivamente moitos destes comités parroquiais, e temos constancia da existencia dos Gresande e Cristimil, pois participaron varios delegados deses comités nas reunións do Centro Republicano de Lalín que tiveron lugar en 1931.

Na primeira corporación republicana, que tomou posesión o 20 de xuño de 1931, figura como concelleiro Francisco Cacheda, de Cristimil, membro da Unión del Partido de Lalín de Buenos Aires quen, nunha das súas visitas á parroquia natal en 1924, foi un dos que se opuxo ao control de Cándido Soto sobre a Sociedade de Gresande. Cacheda retornou definitivamente en 1928 e desde ese momento foi un dos impulsores do republicanismo na zona.

Os de Cristimil e Gresande tamén participaron nas asembleas republicanas da zona sur de Lalín (formada polas parroquias de Soutolongo, Vilatuxe, Vilanova, Barcia, Doade, Gresande, Cristimil, Lebozán e Zobra), como a que tivo lugar en Soutolongo o 6 de marzo de 1932 presidida polo concelleiro Antonio Jar Dobarro. En maio tivo lugar unha nova reunión, esta vez en Vilatuxe, tamén presidida por Antonio Jar na que, entre outros acordos, se solicita do Concello de Lalín que haxa un único recadador de arbitrios, para así reducir o presuposto, pois víñanse contratando 12 persoas para as tarefas do cobro. A seguinte da que temos noticia celébrase en Barcia en xullo.

En 1933 vemos como os comités de Gresande e Cristimil se agruparon para formar o Comité Republicano de Cristimil-Gresande, presidido por Francisco Blanco Barreira, que mantivo unha gran actividade durante ese ano e o seguinte. Francisco Blanco era irmán de Jesús Blanco, un dos fundadores da Unión del Partido de Lalín que chegou a presidir nos anos vinte e dirixente da Federación de Sociedades Gallegas Agrarias e Culturales de Buenos Aires.

A través do periódico Razón, que dirixe Jesús Iglesias Surribas, moi vinculado a estas parroquias por nacer e criarse na parroquia veciña de Anseán, temos noticia de varias reunións do Comité. Unha delas foi a celebrada o 1 de outubro de 1933, e nela acordouse solicitar a construción da estrada Prado-Vilatuxe, protestar polo imposto de consumos e manifestar “la aspiración y deseo de este Comité, sea rotulada una de las calles de Lalín con el nombre del infatigable batallador y propulsor de la libertad Ramón González Vigide.”

Entre os membros máis destacados do Comité hai que mencionar a Francisco Blanco Barreira, que foi o seu presidente, o seu irmán Adolfo Blanco, o mestre Tomás Peiteado Mariñas, Eligio Quintá Ramos, José González García (Pepe de Gresande), Ramiro González Santomé, Antonio Santomé Granja e José Bouzas Golmar.

Logo do levantamento fascista do 18 de xullo de 1936, os membros do Comité organizáronse para recoller armas e foron á vila de Lalín para defender a República. Ante a inutilidade da resistencia, volveron ás súas parroquias e devolveron as armas requisadas. Non por iso libraron da represión:

Francisco Blanco, o seu irmán Adolfo, Tomás Peiteado, José González e Ramiro Santomé foron detidos o 25 de agosto e ingresaron na prisión de Lalín. Trasladados á Illa de San Simón en novembro, foron xulgados en Pontevedra o 18 de febreiro de 1937. Adolfo Blanco e Tomás Peiteado foron condenados a reclusión perpetua polo delito de rebelión e trasladados á Fortaleza de San Cristóbal de Pamplona en xullo. Adolfo Blanco participou na fuga do penal e foi abatido pola Garda civil o 22 de maio de 1938. Tomás Peiteado conseguiu a liberdade provisional en 1940, pero foi inhabilitado como mestre tivo que sobrevivir dando clases particulares en Gresande e Bendoiro. Francisco Blanco e Ramiro González foron condenados a 15 anos polo delito de auxilio á rebelión, e José González a 12 anos polo mesmo delito. Os tres saíron en liberdade provisional en 1940. Francisco foi detido novamente en 1948 acusado de colaborar coa guerrilla, xulgado na Coruña en marzo de 1949 e condenado finalmente a 6 meses de prisión. Cando saíu en liberdade marcha á Arxentina, onde foi un dos promotores da placa en homenaxe ás vítimas da represión que a Unión del Partido de Lalín instalou en 1954 nos locais da Federación de Sociedades Galegas de Buenos Aires. José González tamén emigrou a Arxentina.

Eligio Quintá Ramos, que estaba cumprindo o servizo militar en Ferrol, foi paseado o 6 de outubro de 1936. Antonio Santomé Granja estivo un tempo fuxido ata que puido reintegrarse á vida normal cando amainou a onda represiva.

Vítimas da represión franquista en Rodeiro

atila-en-galicia-4

Este é o listado (seguramente incompleto) dos mortos pola represión franquista do concello de Rodeiro, ordenados pola data do seu falecemento:

José María Vales Failde (San Salvador de Camba, 1886), enxeñeiro agrícola. Destinado en Palencia, foi vicesecretario do Partido Republicano Radical Socialista de Palencia en 1930. A finais de 1935 foi nomeado enxeñeiro xefe do Servizo Provincial de Reforma Agraria de Granada. Fixo o catastro da provincia de Cádiz. Foi paseado en Palencia en agosto de 1936 polos falanxistas de Cádiz.

Manuel Santeiro Boo (Chantada, 1904), mestre. Casou en Trasulfe-Fafián con Marina Arias García en 1928. Director da Escola Graduada de Ortigueira. Foi paseado en Ortigueira o 25 de agosto de 1936.

Victorino Areán Diéguez (Portela, 1910), implicado nos incidentes das eleccións xerais de xuño de 1931 en Rodeiro. Foi detido o 1 de agosto de 1936 por tenencia de armas. Trasladado a Pontevedra o 8 de setembro para ser xulgado, o Consello de guerra non chegou a celebrarse. O 9 de outubro foi asasinado no quilómetro catro da estrada de Pontevedra a Pontecaldelas.

Severino García Teijeiro (Guillar, 1895), practicante, nomeado practicante municipal do Concello de Rodeiro en 1931. Era vicepresidente da Sociedad de Agricultores de Sta. Marina de Pescoso. Foi detido o 3 de setembro de 1936 por tenencia de armas e “propaganda comunista”. Trasladado a Pontevedra foi acusado de auxilio á rebelión. Xulgado en Consello de guerra o 6 de outubro de 1936, foi absolto. O 9 de outubro pretextando un traslado á cadea da Estrada, foi sacado da prisión pola Garda civil, que o levou nun autocar á Estrada onde foi asasinado.

José Mª Vázquez Diéguez (Santa Mariña de Pescoso, 1900), casado cunha filla de Juan Calvo, vivía na súa casa de Ponte Pedroso, na que adoitaban refuxiarse os membros do grupo do Largo. O 5 de novembro de 1939, cando a Garda civil asalta a vivenda, sae fuxindo, sendo abatido polos disparos dos gardas que rodean a casa.

Benjamín García Diéguez, Largo de Barbeitos (Negrelos, 1916), alistouse no Tercio en 1936, e en 1938 desertou. Integrouse no grupo guerrilleiro de Recaré, realizando pequenos atracos e repartindo propaganda. Foi ferido pola Garda civil o 5 de novembro de 1939 e detido. Xulgado en Pontevedra en Consello de guerra, foi condenado a pena de morte. Foi fusilado o 28 de agosto de 1940.

Ramón Sánchez, Areán (San Cristovo do Az, 1912), fuxido nos montes de Rodeiro polo temor ás represalias pola súa actuación durante o réxime republicano. Xunto con Benjamín García incorporouse ao grupo guerrilleiro de Recaré. Trala caída do Largo marchou de Rodeiro e refuxiouse na fronteira portuguesa onde se dedicaba ao contrabando cun cómplice policía. Foi detido en Pazos (Cadós-Bande) o 12 de setembro de 1940. Xulgado e condenado a morte en Consello de guerra, foi executado en Ourense o 14 de abril de 1941.

atila-en-galicia-3

Este é o listado (seguramente incompleto) dos mortos pola represión franquista do concello de Carbia (hoxe Vila de Cruces), ordenados pola data do seu falecemento:

Manuel Villar Cimadevila (Vila de Cruces, 1896). Instalado en Vigo onde casou con Enriqueta Villar, foi candidato ás municipais de 1931 pola ORGA. Foi dirixente provincial do PRG e despois en Izquierda Republicana. Foi promotor do semanario Clarín de Pontevedra. Foi paseado en Gondomar o 6 de outubro de 1936.

Eduardo Brea Cajide (Besexos, 1903), concelleiro en marzo de 1936. Foi detido, xulgado en Pontevedra o 9 de xaneiro de 1937 e condenado a pena de morte. Foi fusilado o 26 de xaneiro de 1937.

Primo López Rivadulla (Vila de Cruces, 1910), oficial do Concello de Carbia. Elixido secretario de Izquierda Republicana en febreiro de 1935. Foi detido en Santiago de Compostela a finais de 1936. Xulgado en Pontevedra, foi condenado a pena de morte e fusilado o 26 de xaneiro de 1937.

Antonio Gómez López (Vila de Cruces, 1902), emigrante retornado, elixido tesoureiro de Izquierda Republicana en febreiro de 1935. Foi nomeado concelleiro en marzo de 1936 e elixido 1º Tenente-Alcalde. Detido no verán de 1936, foi xulgado en Pontevedra, condenado a pena de morte e fusilado o 26 de xaneiro de 1937.

Manuel Sarmiento Debén (Sabrexo, 1903) , xastre, emigrante retornado de Cuba, elixido vicepresidente de Izquierda Republicana en febreiro de 1935. Detido o 4 de agosto de 1936, foi xulgado en Pontevedra, condenado a pena de morte e fusilado o 26 de xaneiro de 1937.

Cándido Tafalla Fróiz (Besexos, 1898), era o administrador do Hotel Estrella da Estrada. Detido no verán de 1936, foi xulgado en Pontevedra, condenado a pena de morte e fusilado o 5 de xuño de 1937.

Ramón Torreiro Rial (Cumeiro, 1901), canteiro, tiña unha taberna en Sabrexo. Detido no verán de 1936, foi internado en San Simón, onde morreu o 26 de xuño de 1937.

Ramón Cajide Rodríguez (Sabrexo, 1909), mineiro, detido pola Garda Civil o 11 de agosto de 1936. Estivo preso en San Simón e foi trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona onde morreu en 1938.

Enrique Villar Cimadevila (Vila de Cruces, 1906), oficial do Concello de Carbia. Elixido vocal de Izquierda Republicana en febreiro de 1935. Foi detido o 23 de xullo de 1936. Xulgado en Pontevedra, foi condenado a cadea perpetua e internado en San Simón. Trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona en xullo de 1937, foi un dos participantes na fuga o 22 de maio de 1938, e morreu abatido polos seus perseguidores.

Manuel Cea Asorey (Sabrexo, 1912), mineiro, detido pola Garda Civil o 11 de agosto de 1936. Estivo preso en San Simón e foi trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona. Participou na fuga do 22 de maio de 1938, e morreu abatido polos seus perseguidores.

Luís Villar Cimadevila (Vila de Cruces, 1911), foi elixido vocal de Izquierda Republicana en febreiro de 1935. Foi axente executivo do concello de Carbia e despois do de Agolada. Foi detido o 23 de xullo de 1937. Xulgado en Pontevedra, foi condenado a cadea perpetua e internado en San Simón. Trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona en xullo de 1937. Participou na fuga do 22 de maio de 1938 e foi detido. Xulgado en consello de guerra, foi condenado a morte e fusilado o 13 de novembro de 1938. Foi soterrado en Añézcar.

Rogelio Cajide Rodríguez (Sabrexo, 1913), mineiro, detido pola Garda Civil o 11 de agosto de 1936. Estivo preso en San Simón e foi trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona. Participou na fuga do 22 de maio de 1938 e foi detido. Morreu no penal de San Cristobal o 30 de abril de 1940.

Ramón Ramos Lamas (Fontao, 1911), secretario do Sindicato de Obreros de las Minas de Estaño. Foi detido o 23 de xullo de 1937. Xulgado en Pontevedra, foi condenado a cadea perpetua e internado en San Simón. Trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona en xullo de 1937. Participou na fuga do 22 de maio de 1938 e foi detido. Fóille conmutada a pena en 1941 e retornou a Fontao, onde morreu a consecuencia do padecementos da prisión o 16 de setembro de 1941.

Jesús Cea Asorey (Sabrexo, 1907), mineiro, detido pola Garda Civil o 11 de agosto de 1936. Estivo preso en San Simón e foi trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona en xullo de 1937. Participou na fuga do 22 de maio de 1938 e foi detido. Fóille conmutada a pena e retornou a Sabrexo, onde morreu a consecuencia do padecementos da prisión o 17 de febreiro de 1942.

Manuel Carballal Pena (Cumeiro, 1898), preso en San Simón e trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona en xullo de 1937. Participou na fuga do 22 de maio de 1938 e foi detido. Fóille conmutada a pena e volveu ás Cruces. Acusado de axudar á guerrilla antifranquista en 1948, foi novamente procesado e encarcerado. Suicidouse na Prisión da Coruña o 15 de decembro de 1948.

Rogelio Salgado Rey (Sabrexo, 1913), mineiro, detido pola Garda Civil o 11 de agosto de 1936. Estivo preso en San Simón e trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona en xullo de 1937. Fóille conmutada a pena e retornou a Sabrexo. Acusado de axudar á guerrilla antifranquista en 1948, foi novamente procesado e encarcerado. Morreu en Sabrexo a consecuencia de tuberculose o 26 de febreiro de 1950.

Ramón Asorey López (Larazo, 1903), detido pola Garda Civil o 11 de agosto de 1936. Xulgado en Pontevedra, foi condenado a cadea perpetua e internado en San Simón. Trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona en xullo de 1937. En marzo de 1939 foi trasladado á Prisión Central de Cuellar, onde morreu en data descoñecida.


Categorías

3K2 theme by Hakan Aydin