Your favorite left sidebar content goes here


« Older Home
Loading Newer »

Buscando tesouros en Agolada

Un curioso artigo titulado “Buscando un tesoro escondido”, publicado en El Eco de Santiago o 12 de marzo de 1929, relata dun xeito cómico a aventura duns veciños de Agolada na procura dun tesouro enterrado.

Segundo o artigo, a iniciativa partiu do ferreiro de Louzenzo (Cercio), que grazas a información dun documento que estaba no seu poder (O Ciprianillo?), é coñecedor de que nas covas de Cabos D’Orca, situadas nun monte de Agolada propiedade de Mingos de Órrea, hai escondido un tesouro.

Convocados polo ferreiro de Louzenzo, un grupo de 50 veciños das parroquias de Órrea, Cercio, Val, Brántega e Santa Comba inician a escavación nas covas de Cabos D’Orca. Pero como o tesouro non aparece, van consultar unha cartuxeira da zona, a señora Venancia, e esta confírmalles que o tesouro esta alí efectivamente. No artigo descríbese polo miúdo o seu xeito de botar as cartas.

O episodio dos buscadores de tesouros debeu ter moita repercusión en toda a Comarca, pois o artigo remata dando conta da visita ás covas do daquelas alcalde de Agolada José Oro Barrio acompañado do veciño de Brántega Anselmo Rúa Feás.

Descoñécese se finalmente deron coas riquezas agochadas…

Buscando un tesoro escondido

En la cuevas de “Cabos d’Orca” trabajan 50 obreros buscando un tesoro. Ea Sabía, confirma que allí está escondido desde hace siglos

La ilusión y esperanza de encontrar riquezas que permitan llevar una vida de molicie y disfrute de los placeres terrenales, hace que a veces nos decidamos a las mas arriesgadas empresas.

O Ferreiro de Louzenzo, de Cercio, Lalín, dijo un día a varios individuos que según constaba en un documento que el tenía en su poder había un tesoro escondido en las cuevas de “Cabos d’Orca”, un pequeño valle que se forma entre las parroquias de Brántega, Orrea, Cercio, Val y Santa Comba.

Convinieron, el Ferreiro de Louzenzo y aquellos con quienes habló, en ir lo más pronto que se pudiera a comenzar los trabajos de exploración de la montaña, llevando cada uno el encargo de buscar compañeros que les ayudasen, advirtiéndoles que ninguno cobraría nada como jornales, pero si aparecía el tesoro que se buscaba, éste se repartiría a partes iguales entre todos los que trabajasen.

Es decir, se repartirán entre los trabajadores las dos terceras partes del tesoro, pues la otra tercera parte se la había reservado para sí el dueño del monte en que el tesoro se halla, mejor dicho del monte en que el tesoro se busca, sin lo cual, aquel que se llama “Mingos de Orrea” no permitía hacer excavación alguna.

Llegó el día de comenzar los trabajos y en las cuevas de “Cabos d’Arca” se reunieron hasta medio centenar de obreros de las parroquias de Orrea, Cercio, Val, Brántega y Santa Comba. Después de trabajar varios días, como no apareciesen rastros del tesoro, convinieron en que lo más seguro sería consultar co “A Sabia” la echadora de cartas, a ver lo que de ello resultaba. Y así como lo pensaron, así lo realizaron en cuanto les fue posible, dirigiéndose a casa de la señora Venancia, que “vota as catas millor que a lingua”.

Recibiólos la “adivinadora” en su casa, una dependencia con suelo de tierra húmeda, sin cal en las paredes, llenas de piedras salientes loas que le servían de colgador universal, en una de las cuales estaba pendiente una ristra de ajos y un viejo candil, a cuyo siniestro resplandor fueron botadas las cartas.

La señora Venancia, preguntó antes a los visitantes a lo que venían, y ellos respondieron que a preguntarle si era cierto que en Cabos d’Orca había un tesoro escondido.

Eu, non cho sei meus filliños. Pero estas son as que o han de decir, y al mismo tiempo que hablaba sacaba de la faltriquera, mezclado con migas de maíz, un dedal de sastre, dos cabezas de ajo y tres o cuatro perras chicas, una baraja mugrienta y arqueadas todas las cartas.

La señora Venancia, vieja arrugada, sin más de dos dientes uno arriba y otro abajo, de ojos vivos, ratoniles, después de pasar la mano al michiño de color aplomado (símbolo de la nigromancia) que a su lado estaba, extendió las cartas sobre una mesa y empezó de esta manera:

Este Rey de Oros con el Caballo y el siete, indican que a orillas de aguas y por caminos cortos viene un poderoso señor muy guardado porque trae grandes riquezas. Hasta aquí imos bien, dice a Sanbia.

Pero este Caballo de bastos y la sota con mas el seis y siete, indican que a orillas de aguas y también por caminos cortos y quebrados vienen unos bandido que piden prendas a los caminantes.

Esto xa non se pon ben, dice la sabia, pues me parece que estos les han robado e non hay nada. Pero viene enseguida el As de oros y el dos de copas, que anuncian que el tesoro se ha salvado pero no se sabe donde va.

Pero vienen luego otras cartas y la sabia masculla no sabemos que rezos y maleficios y termina diciendo: sí, está en las cuevas y también dice este as de espadas que corridos los años lo ha de descubrir uno que hace armas y fierros.

Vele ahí ten, dice uno de los paisanos. O que fai fierros e o Ferreiro de Lourenzo. A cousa está certa.
Y la nigromántica, dice sorprendida ¡Ah? pero foi O Ferreiro. Pois xa ves que eu non o sabía, e as cartas o dixeron.

Y ante estas afirmaciones, siguen trabajando los esperanzados de las parroquias de Brántega y demás citadas.

Parece que el alcalde de La Golada, D. José Oro Bar, y el señor D. Anselmo Rúa, han visitado las cuevas, pero no sabemos que determinación han adoptado, si unirse a los buscadores del tesoro o inducirlos a abandonar la quimérica empresa.

40 anos da Asociación Cultural Deza

Asociación Cultural Deza – Normalización da lingoa

Este ano 2016 celébranse os 30 anos da fundación da Asociación Cultural O Naranxo, da que formo parte desde os seus inicios. Porén hai outro aniversario que pasou un pouco máis desapercibido: os 40 anos da Asociación Cultural Deza, a primeira asociación para a defensa e promoción da cultura galega da nosa comarca.

No marco da transición política, poucos meses despois da morte do ditador, nun contexto de prohibición dos partidos políticos e falta de liberdades, un grupo de lalinenses concienciados decidiron crear unha agrupación que puidese servir de canle de expresión para as inquedanzas sociais e culturais. A única posibilidade que ofrecía a legalidade posfranquista era poñer en marcha unha asociación cultural como outras que levaban funcionando ao abeiro da Lei de Asociacións de 1964 en cidades e vilas de Galicia. Estas asociacións tiñan como principal obxectivo facer visibles os problemas do país e construílo tendo en conta a lingua e a cultura propias. Tiveron que salvar moitos atrancos: censura, dificultades administrativas, prohibicións, control policial e intimidacións.

A Asociación Cultural Deza foi inscrita no Rexistro do Goberno Civil o 6 de outubro de 1976, e na acta fundacional figuraban como socios fundadores Florentino Cacheda, Javier Navaza, Damián Alonso, Victorino Gutiérrez, Jaime Aller, Ricardo Vidal, Ramón Rodríguez, Jesús Vázquez e Mariano Facal.

Os promotores da Asociación levaban reuníndose dende principios dese ano e xa se presentaran publicamente un mes antes. Coincidindo coas festas de setembro de Lalín organizaron a I Feira do Libro Galego, coa intención de dar a coñecer aos lalinenses a produción editorial na nosa lingua. Nos baixos das galerías do Roque, na rúa Rosalía de Castro, montaron unha exposición e venda de libros en galego e convidaron varios autores que se achegaron a Lalín para promocionar a súa obra e asinar exemplares. Víctor Freixanes que acababa de publicar Unha ducia de galegos estivo o sábado, así como Manuel María ou Bernardino Graña, que se achegaron a Lalín o luns das festas. Tamén estivo Manuel Varela Buxán asinando os seus libros O ferreiro de Satán e Taberna sen dono editados o ano anterior. Como complemento á feira organizaron un recital de canción galega e brasileira na sala de festas Sauces no que participaron os cantautores Xosé Quintas Canella, Xosé Manuel Conde e o grupo brasileiro Ben-Virá, que estaba de xira por Galicia. O concerto foi un éxito de público e a xente rematou berrando “Amnistía, liberdade!”.

Ao ano seguinte volveron organizar a II Feira do Libro Galego, e nesta ocasión incorporaron unha exposición de pintura para a que cederon obras Laxeiro, Colmeiro, Antón Lamazares e Sucasas. Laxeiro inaugurou a feira cun “conto”.

O primeiro presidente da Asociación foi Ramón Rodríguez Taboada (Moncho Nela), mentres que da secretaría se encargaba Xerardo Fentanes Merino. O seguinte en exercer o cargo de presidente foi José Aller Goyanes, elixido en abril de 1978, continuando Xerardo Fentanes como secretario.

Asociación Cultural Deza – Normalización da lingoa

O labor de difusión cultural da asociación tivo como eixo fundamental a organización de conferencias de escritores galegos: Gonzalo Torrente Ballester e Bernardino Graña falaron no salón de actos do Instituto Ramón Mª Aller; ademáis organizouse un ciclo de charlas na biblioteca municipal. Porén, a actividade cultural da Deza ía máis alá da programación de relatorios, pois organizaron recitais e audicións musicais como a de Miro Casabella no salón de actos do Instituto, que contou coa presenza sorpresa de Francesc Pi de la Serra, ou a do cantautor Suso Vaamonde. Tamén houbo unha actuación do Mago Antón.

En moitos dos actos da asociación era patente a presenza de policía de paisano e nalgunha feira do libro tiveron a visita do tenente do posto da Garda civil, quen os ameazou con multas se non retiraban da venda algún dos libros daquela prohibidos pola censura.

Complementaban con outras actividades de promoción da cultura tradicional como unha exposición e venda de cerámica tradicional galega, principalmente de Niñodaguia e Buño, que algúns dos socios foron buscar nos seus automóbiles a Xunqueira de Espadañedo e Malpica de Bergantiños.

Unha das últimas actividades na que interviron os da Deza foi o Festival da Canción Galega que tivo lugar nas festas de setembro de 1979. Nel participaron Fuxan os Ventos, A Roda, Solano, Ana Kiro e Xoán Sisto e contou co colaboración de Xan das Canicas.

Varios dos membros da Asociación estiveron tamén implicados a finais de 1977 na fundación da primeira Asociación de Veciños de Lalín, que se denominou San Xosé.

Non sei moito do final da Asociación, é de supoñer que foi esmorecendo pola marcha dalgúns dos seus membros mentres que outros se dedicaron a outras actividades a partir nos anos oitenta, cando xa era posible a militancia política fóra da clandestinidade. Sirvan estas notas, debedoras das aportacións de Moncho Nela e Mariano Facal, para animar a todos os que estiveron implicados na Deza a reconstruír con máis claridade e amplitude a súa historia.

Francisco Blanco Barreira, presidente do Comité Republicano de Cristimil-Gresande

Francisco Blanco Barreira, presidente do Comité Republicano de Cristimil-Gresande

O espírito combativo da Sociedade de Agricultores de Gresande esmoreceu coa ditatura de Primo de Rivera, pois a súa actividade, xa baixo o control de Cándido Soto e con Ramón Fernández Villar, Manuel Vigide e José Peña Surribas nos principais cargos directivos, limitábase a seguir as directrices da Federación de Sociedades Agrarias do Partido de Lalín controlada por Gonzalo López Gutiérrez e o agrarismo católico.

Entre as escasas actividades desenvolvidas hai que facer constar a que tivo lugar no local da Sociedade en agosto de 1928: unha reunión entre representantes das sociedades agrarias da comarca de Deza e delegados do Matadoiro do Porriño para tratar a venda de gando a MARUCOGA e crear un núcleo abastecedor na zona. Na mesma reunión acordouse solicitar aos Hijos de Lalín en Buenos Aires a cesión do Hospitalillo para dedicalo a Instituto.

Sobre a inacción da Sociedade, o daquela mestre da escola de Porreiros, Manuel González Rodríguez, manifestaba nunha carta dirixida a Jesús Blanco en outubro de 1928 o seguinte:

“Sobre la “Sociedad de Agricultores de Gresande”, le diré que sólo de nombre existe, porque son pocos los asociados. Débese esto a la falta de espíritu de colectividad, a la insidia y el fatalismo (herencia de árabes), la falta de ideales, la compleja psicología, etc., hacen de esta gente desidiosa y “suicida” un pueblo en decadencia.”

A última nova que temos sobre a actividade da Sociedade de Agricultores de Gresande é a presenza dun representante da entidade no IV Congreso Rexional Agrario celebrado no Porriño en maio de 1931, recén proclamada a República.

Pero os veciños máis progresistas de Cristimil e Gresande, que permanecían fóra do ámbito da Sociedade Agraria, van atopar coa proclamación da II República unha nova canle de acción: o Comité Republicano de Gresande-Cristimil.

O Centro Republicano de Lalín constituíuse o 8 de xuño de 1930 con Manuel Ferreiro como presidente e Marcelino García como secretario. De seguido comezaron as actividades de propaganda que culminarían co mitin celebrado o 7 de decembro no campo da feira de Lalín con Antón Vilar Ponte como principal orador, ao que acudiron representantes republicanos dalgunhas parroquias, entre eles están os de Gresande e Cristimil.

Aos poucos días da proclamación da República, o 24 de abril de 1931, o alcalde Manuel Ferreiro, convocou os mestres para que organizaran nas respectivas parroquias núcleos republicanos que “convenientemente instruidos y orientados puedan ser el más firme baluarte para la defensa del régimen”. Constituíronse efectivamente moitos destes comités parroquiais, e temos constancia da existencia dos Gresande e Cristimil, pois participaron varios delegados deses comités nas reunións do Centro Republicano de Lalín que tiveron lugar en 1931.

Na primeira corporación republicana, que tomou posesión o 20 de xuño de 1931, figura como concelleiro Francisco Cacheda, de Cristimil, membro da Unión del Partido de Lalín de Buenos Aires quen, nunha das súas visitas á parroquia natal en 1924, foi un dos que se opuxo ao control de Cándido Soto sobre a Sociedade de Gresande. Cacheda retornou definitivamente en 1928 e desde ese momento foi un dos impulsores do republicanismo na zona.

Os de Cristimil e Gresande tamén participaron nas asembleas republicanas da zona sur de Lalín (formada polas parroquias de Soutolongo, Vilatuxe, Vilanova, Barcia, Doade, Gresande, Cristimil, Lebozán e Zobra), como a que tivo lugar en Soutolongo o 6 de marzo de 1932 presidida polo concelleiro Antonio Jar Dobarro. En maio tivo lugar unha nova reunión, esta vez en Vilatuxe, tamén presidida por Antonio Jar na que, entre outros acordos, se solicita do Concello de Lalín que haxa un único recadador de arbitrios, para así reducir o presuposto, pois víñanse contratando 12 persoas para as tarefas do cobro. A seguinte da que temos noticia celébrase en Barcia en xullo.

En 1933 vemos como os comités de Gresande e Cristimil se agruparon para formar o Comité Republicano de Cristimil-Gresande, presidido por Francisco Blanco Barreira, que mantivo unha gran actividade durante ese ano e o seguinte. Francisco Blanco era irmán de Jesús Blanco, un dos fundadores da Unión del Partido de Lalín que chegou a presidir nos anos vinte e dirixente da Federación de Sociedades Gallegas Agrarias e Culturales de Buenos Aires.

A través do periódico Razón, que dirixe Jesús Iglesias Surribas, moi vinculado a estas parroquias por nacer e criarse na parroquia veciña de Anseán, temos noticia de varias reunións do Comité. Unha delas foi a celebrada o 1 de outubro de 1933, e nela acordouse solicitar a construción da estrada Prado-Vilatuxe, protestar polo imposto de consumos e manifestar “la aspiración y deseo de este Comité, sea rotulada una de las calles de Lalín con el nombre del infatigable batallador y propulsor de la libertad Ramón González Vigide.”

Entre os membros máis destacados do Comité hai que mencionar a Francisco Blanco Barreira, que foi o seu presidente, o seu irmán Adolfo Blanco, o mestre Tomás Peiteado Mariñas, Eligio Quintá Ramos, José González García (Pepe de Gresande), Ramiro González Santomé, Antonio Santomé Granja e José Bouzas Golmar.

Logo do levantamento fascista do 18 de xullo de 1936, os membros do Comité organizáronse para recoller armas e foron á vila de Lalín para defender a República. Ante a inutilidade da resistencia, volveron ás súas parroquias e devolveron as armas requisadas. Non por iso libraron da represión:

Francisco Blanco, o seu irmán Adolfo, Tomás Peiteado, José González e Ramiro Santomé foron detidos o 25 de agosto e ingresaron na prisión de Lalín. Trasladados á Illa de San Simón en novembro, foron xulgados en Pontevedra o 18 de febreiro de 1937. Adolfo Blanco e Tomás Peiteado foron condenados a reclusión perpetua polo delito de rebelión e trasladados á Fortaleza de San Cristóbal de Pamplona en xullo. Adolfo Blanco participou na fuga do penal e foi abatido pola Garda civil o 22 de maio de 1938. Tomás Peiteado conseguiu a liberdade provisional en 1940, pero foi inhabilitado como mestre tivo que sobrevivir dando clases particulares en Gresande e Bendoiro. Francisco Blanco e Ramiro González foron condenados a 15 anos polo delito de auxilio á rebelión, e José González a 12 anos polo mesmo delito. Os tres saíron en liberdade provisional en 1940. Francisco foi detido novamente en 1948 acusado de colaborar coa guerrilla, xulgado na Coruña en marzo de 1949 e condenado finalmente a 6 meses de prisión. Cando saíu en liberdade marcha á Arxentina, onde foi un dos promotores da placa en homenaxe ás vítimas da represión que a Unión del Partido de Lalín instalou en 1954 nos locais da Federación de Sociedades Galegas de Buenos Aires. José González tamén emigrou a Arxentina.

Eligio Quintá Ramos, que estaba cumprindo o servizo militar en Ferrol, foi paseado o 6 de outubro de 1936. Antonio Santomé Granja estivo un tempo fuxido ata que puido reintegrarse á vida normal cando amainou a onda represiva.

Vítimas da represión franquista en Rodeiro

atila-en-galicia-4

Este é o listado (seguramente incompleto) dos mortos pola represión franquista do concello de Rodeiro, ordenados pola data do seu falecemento:

José María Vales Failde (San Salvador de Camba, 1886), enxeñeiro agrícola. Destinado en Palencia, foi vicesecretario do Partido Republicano Radical Socialista de Palencia en 1930. A finais de 1935 foi nomeado enxeñeiro xefe do Servizo Provincial de Reforma Agraria de Granada. Fixo o catastro da provincia de Cádiz. Foi paseado en Palencia en agosto de 1936 polos falanxistas de Cádiz.

Manuel Santeiro Boo (Chantada, 1904), mestre. Casou en Trasulfe-Fafián con Marina Arias García en 1928. Director da Escola Graduada de Ortigueira. Foi paseado en Ortigueira o 25 de agosto de 1936.

Victorino Areán Diéguez (Portela, 1910), implicado nos incidentes das eleccións xerais de xuño de 1931 en Rodeiro. Foi detido o 1 de agosto de 1936 por tenencia de armas. Trasladado a Pontevedra o 8 de setembro para ser xulgado, o Consello de guerra non chegou a celebrarse. O 9 de outubro foi asasinado no quilómetro catro da estrada de Pontevedra a Pontecaldelas.

Severino García Teijeiro (Guillar, 1895), practicante, nomeado practicante municipal do Concello de Rodeiro en 1931. Era vicepresidente da Sociedad de Agricultores de Sta. Marina de Pescoso. Foi detido o 3 de setembro de 1936 por tenencia de armas e “propaganda comunista”. Trasladado a Pontevedra foi acusado de auxilio á rebelión. Xulgado en Consello de guerra o 6 de outubro de 1936, foi absolto. O 9 de outubro pretextando un traslado á cadea da Estrada, foi sacado da prisión pola Garda civil, que o levou nun autocar á Estrada onde foi asasinado.

José Mª Vázquez Diéguez (Santa Mariña de Pescoso, 1900), casado cunha filla de Juan Calvo, vivía na súa casa de Ponte Pedroso, na que adoitaban refuxiarse os membros do grupo do Largo. O 5 de novembro de 1939, cando a Garda civil asalta a vivenda, sae fuxindo, sendo abatido polos disparos dos gardas que rodean a casa.

Benjamín García Diéguez, Largo de Barbeitos (Negrelos, 1916), alistouse no Tercio en 1936, e en 1938 desertou. Integrouse no grupo guerrilleiro de Recaré, realizando pequenos atracos e repartindo propaganda. Foi ferido pola Garda civil o 5 de novembro de 1939 e detido. Xulgado en Pontevedra en Consello de guerra, foi condenado a pena de morte. Foi fusilado o 28 de agosto de 1940.

Ramón Sánchez, Areán (San Cristovo do Az, 1912), fuxido nos montes de Rodeiro polo temor ás represalias pola súa actuación durante o réxime republicano. Xunto con Benjamín García incorporouse ao grupo guerrilleiro de Recaré. Trala caída do Largo marchou de Rodeiro e refuxiouse na fronteira portuguesa onde se dedicaba ao contrabando cun cómplice policía. Foi detido en Pazos (Cadós-Bande) o 12 de setembro de 1940. Xulgado e condenado a morte en Consello de guerra, foi executado en Ourense o 14 de abril de 1941.

atila-en-galicia-3

Este é o listado (seguramente incompleto) dos mortos pola represión franquista do concello de Carbia (hoxe Vila de Cruces), ordenados pola data do seu falecemento:

Manuel Villar Cimadevila (Vila de Cruces, 1896). Instalado en Vigo onde casou con Enriqueta Villar, foi candidato ás municipais de 1931 pola ORGA. Foi dirixente provincial do PRG e despois en Izquierda Republicana. Foi promotor do semanario Clarín de Pontevedra. Foi paseado en Gondomar o 6 de outubro de 1936.

Eduardo Brea Cajide (Besexos, 1903), concelleiro en marzo de 1936. Foi detido, xulgado en Pontevedra o 9 de xaneiro de 1937 e condenado a pena de morte. Foi fusilado o 26 de xaneiro de 1937.

Primo López Rivadulla (Vila de Cruces, 1910), oficial do Concello de Carbia. Elixido secretario de Izquierda Republicana en febreiro de 1935. Foi detido en Santiago de Compostela a finais de 1936. Xulgado en Pontevedra, foi condenado a pena de morte e fusilado o 26 de xaneiro de 1937.

Antonio Gómez López (Vila de Cruces, 1902), emigrante retornado, elixido tesoureiro de Izquierda Republicana en febreiro de 1935. Foi nomeado concelleiro en marzo de 1936 e elixido 1º Tenente-Alcalde. Detido no verán de 1936, foi xulgado en Pontevedra, condenado a pena de morte e fusilado o 26 de xaneiro de 1937.

Manuel Sarmiento Debén (Sabrexo, 1903) , xastre, emigrante retornado de Cuba, elixido vicepresidente de Izquierda Republicana en febreiro de 1935. Detido o 4 de agosto de 1936, foi xulgado en Pontevedra, condenado a pena de morte e fusilado o 26 de xaneiro de 1937.

Cándido Tafalla Fróiz (Besexos, 1898), era o administrador do Hotel Estrella da Estrada. Detido no verán de 1936, foi xulgado en Pontevedra, condenado a pena de morte e fusilado o 5 de xuño de 1937.

Ramón Torreiro Rial (Cumeiro, 1901), canteiro, tiña unha taberna en Sabrexo. Detido no verán de 1936, foi internado en San Simón, onde morreu o 26 de xuño de 1937.

Ramón Cajide Rodríguez (Sabrexo, 1909), mineiro, detido pola Garda Civil o 11 de agosto de 1936. Estivo preso en San Simón e foi trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona onde morreu en 1938.

Enrique Villar Cimadevila (Vila de Cruces, 1906), oficial do Concello de Carbia. Elixido vocal de Izquierda Republicana en febreiro de 1935. Foi detido o 23 de xullo de 1936. Xulgado en Pontevedra, foi condenado a cadea perpetua e internado en San Simón. Trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona en xullo de 1937, foi un dos participantes na fuga o 22 de maio de 1938, e morreu abatido polos seus perseguidores.

Manuel Cea Asorey (Sabrexo, 1912), mineiro, detido pola Garda Civil o 11 de agosto de 1936. Estivo preso en San Simón e foi trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona. Participou na fuga do 22 de maio de 1938, e morreu abatido polos seus perseguidores.

Luís Villar Cimadevila (Vila de Cruces, 1911), foi elixido vocal de Izquierda Republicana en febreiro de 1935. Foi axente executivo do concello de Carbia e despois do de Agolada. Foi detido o 23 de xullo de 1937. Xulgado en Pontevedra, foi condenado a cadea perpetua e internado en San Simón. Trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona en xullo de 1937. Participou na fuga do 22 de maio de 1938 e foi detido. Xulgado en consello de guerra, foi condenado a morte e fusilado o 13 de novembro de 1938. Foi soterrado en Añézcar.

Rogelio Cajide Rodríguez (Sabrexo, 1913), mineiro, detido pola Garda Civil o 11 de agosto de 1936. Estivo preso en San Simón e foi trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona. Participou na fuga do 22 de maio de 1938 e foi detido. Morreu no penal de San Cristobal o 30 de abril de 1940.

Ramón Ramos Lamas (Fontao, 1911), secretario do Sindicato de Obreros de las Minas de Estaño. Foi detido o 23 de xullo de 1937. Xulgado en Pontevedra, foi condenado a cadea perpetua e internado en San Simón. Trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona en xullo de 1937. Participou na fuga do 22 de maio de 1938 e foi detido. Fóille conmutada a pena en 1941 e retornou a Fontao, onde morreu a consecuencia do padecementos da prisión o 16 de setembro de 1941.

Jesús Cea Asorey (Sabrexo, 1907), mineiro, detido pola Garda Civil o 11 de agosto de 1936. Estivo preso en San Simón e foi trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona en xullo de 1937. Participou na fuga do 22 de maio de 1938 e foi detido. Fóille conmutada a pena e retornou a Sabrexo, onde morreu a consecuencia do padecementos da prisión o 17 de febreiro de 1942.

Manuel Carballal Pena (Cumeiro, 1898), preso en San Simón e trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona en xullo de 1937. Participou na fuga do 22 de maio de 1938 e foi detido. Fóille conmutada a pena e volveu ás Cruces. Acusado de axudar á guerrilla antifranquista en 1948, foi novamente procesado e encarcerado. Suicidouse na Prisión da Coruña o 15 de decembro de 1948.

Rogelio Salgado Rey (Sabrexo, 1913), mineiro, detido pola Garda Civil o 11 de agosto de 1936. Estivo preso en San Simón e trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona en xullo de 1937. Fóille conmutada a pena e retornou a Sabrexo. Acusado de axudar á guerrilla antifranquista en 1948, foi novamente procesado e encarcerado. Morreu en Sabrexo a consecuencia de tuberculose o 26 de febreiro de 1950.

Ramón Asorey López (Larazo, 1903), detido pola Garda Civil o 11 de agosto de 1936. Xulgado en Pontevedra, foi condenado a cadea perpetua e internado en San Simón. Trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona en xullo de 1937. En marzo de 1939 foi trasladado á Prisión Central de Cuellar, onde morreu en data descoñecida.

atila-en-galicia

Este é o listado (seguramente incompleto) dos mortos pola represión franquista do concello de Silleda, ordenados pola data do seu falecemento:

José Rilo Buján (Ansemil, 1893), militante do PG, asasinado e mutilado no monte Candán o 16 de agosto de 1936.

Luis Muiños Lorenzo (O Castro, 1898), capataz no ferrocarril, paseado en Casas do Monte o 29 de agosto de 1936.

José Fares Fidalgo (Carboeiro, 1894), Secretario do Sindicato Mineiro de Fontao, detido en Pontevedra, aplícanlle a lei de fugas o 5 de setembro de 1936.

Ramón Muiños Lorenzo (O Castro, 1902), presidente da Unión Obrera de Ponte, detido na prisión de Silleda, paseado na Estrada o 9 de setembro de 1936.

Arturo Pérez Lázara (Arxentina, 1910), Secretario de Unión Obrera de Ponte, condenado á pena de morte e fusilado o 21 de outubro de 1936.

Emilio Alonso Paz (Siador, 1878), Alcalde de Silleda, militante de Izquierda Republicana, xulgado e condenado á pena de morte en Consello de guerra, fusilado en Pontevedra o 16 de marzo de 1937.

Víctor José Bugallo (Negreiros, 1904), zapateiro residente en Pontevedra, condenado á pena de morte e fusilado o 11 de maio de 1937.

Constantino Conde Penido (Mánduas, 1908), obreiro, vocal de Izquierda Republicana pola Bandeira, condenado á pena de morte e fusilado o 30 de xuño de 1937.

Antonio Vázquez García (Melide, 1911), veciño de Siador, condenado á pena de morte e fusilado o 30 de xuño de 1937.

Víctor Fráiz Villanueva (Mánduas, 1887), mestre e líder da FTE-UGT, condenado á pena de morte e fusilado o 14 de setembro de 1937.

Antonio Costoyas Ares (Negreiros, 1905), Tesoureiro de Unión Obrera de Ponte e concelleiro, condenado a prisión perpetua, morto na fuga da Prisión de Pamplona o 22 de maio de 1938.

Antonio Valladares González (Mánduas, 1919), empregado, condenado a cadea perpetua, mátano na fuga da Prisión de Pamplona o 22 de maio de 1938.

Manuel Noya Gómez (Brántega-Agolada, 1896), veciño de Silleda, xulgado e condenado a 20 anos. Morre na Illa de San Simón o 24 de novembro de 1938.

José Natividad Serpa Araque (Venezuela, 1909), cuñado de José Fares, vive con el en Carboeiro. Obreiro das minas de Fontao, condenado a cadea perpetua, morre na Prisión de Pamplona o 24 de xullo de 1940.

Francisco Pardo Gómez (Novela-Santiso, 1893), veciño de Moalde, morre na prisión.

Miguel Nicolás Esperante (Rianxo, 1915), veciño de Chapa, preso en Silleda, San Simón e Madrid, pasa varios anos en batallóns de traballo, bótase ao monte, líder guerrilleiro, morre nun enfrontamento o 9 de marzo de 1948.

Eugenio Rueda Perosanz (Oviedo, 1915), preso que redime pena nas Minas de Fontao. Logo da súa posta en liberdade casa con Laura Nicolás e incorpórase ao grupo guerrilleiro Os Corcheiros comandado polo seu irmán Miguel Nicolás. Foi executado en Ombre (Pontedeume) o 16 de agosto de 1948.

guerra-civil

Este é o listado (seguramente incompleto) dos mortos pola represión franquista do concello de Lalín, ordenados pola data do seu falecemento:

Manuel Ferreiro Panadeiro. Nado en Lodeiro en 1903. En 1930 funda o Centro Republicano de Lalín e dirixe o seu periódico Atrás. Foi elixido alcalde de Lalín como cabeza da candidatura republicana que gaña as eleccións en 1931. Fiel á disciplina da FRG, cando se disolve, intégrase en Izquierda Republicana. Ao producirse a sublevación fascista, organiza un intento de resistencia en Lalín enviando a Pontevedra unha columna de obreiros mobilizados polos sindicatos en apoio á República. Ao fracasar, refúxiase en Compostela, onde permanece agochado ata que o deteñen nos primeiros días de agosto. Foi trasladado a Pontevedra, onde o xulgan en Consello de Guerra o 21 de agosto. Condenado á pena de morte, foi fusilado no quilometro un da estrada a Campañó o 27 de agosto de 1936.

Eligio Quintá Ramos. Nado en Cristimil en 1914. Estivera afiliado á Sociedad Obrera de Donsión. Estaba cumprindo o servizo militar en Ferrol, onde foi paseado o 6 de outubro de 1936.

Xesús Froiz Gómez. Nacido en Moneixas en 1902, era xornalista e poeta, na República foi garda municipal. Militante do Partido Galeguista, animador e propagandista de Os Dezas de Moneixas, colaborou en Verdad y Justicia e A Nosa Terra, dirixiu La Nueva España e foi redactor de Razón. O 4 de agosto de 1936 detéñeno e ingresa en prisión, onde permanece ata o 9 de outubro, cando o levan para pasealo na Estrada.

Gonzalo López Rodríguez. Foi paseado o 11 de outubro de 1936 en Serantes (Ferrol).

Luis Frade Pazos. Naceu en Bendoiro en 1894. Fundador da sociedade obreira de Ponte-Nova, da que foi elixido vicepresidente en xaneiro de 1931. Foi concelleiro republicano en Lalín. Nomeado en marzo de 1936 recadador municipal, ocúpase da dirección do concello en colaboración con Manuel Ferreiro. Chantaxeado polas autoridades fascistas, foi obrigado a pagar unha suposta débeda que tiña co Concello coa promesa de que non lle ía pasar nada. Pero igualmente foi detido o 27 de outubro e internado na Prisión de Lalín. O 4 de novembro trasládano xunto con outros 38 detidos á Illa de San Simón, de onde o sacan cinco días despois para asasinalo o 9 de novembro en Tenorio.

Eliseo Garra Lalín. Nace en 1893 en Lalín. Membro do Centro Republicano de Lalín, foi nomeado Inspector de camiños do concello en 1933. No período do Frente Popular era o encargado da confección do Padrón de habitantes. Foi un dos condutores dos automóbiles que trasladaron aos obreiros a Pontevedra o 20 de xullo. Detido o 15 de setembro, agarda na Prisión de Lalín ata o 4 de novembro o traslado a illa de San Simón. Sácano o día 9, aínda que segundo algunhas testemuñas, o seu asasinato podería deberse á confusión do seu apelido con outro dos detidos. Foi paseado o 9 de novembro en Tenorio.

Ramiro Granja González. Nace en Filgueira en 1889. Foi un dos fundadores da Sociedade obreira de Ponte-Nova en 1931 da que sería presidente 1936. En maio dese ano Luis Frade noméao axente executivo para o cobro de impostos municipais. Foi un dos primeiros mobilizados ante as noticias do golpe de Estado, acudindo a Lalín con varios compañeiros da Sociedade o 19 de xullo. Detéñeno o 1 de setembro e intérnano no Cuartelillo de Falage instalado no Hospitalillo. Alí foi torturado e obrigado a asinar unha declaración inculpatoria. Acabaría sendo trasladado o 4 de novembro ao lazareto de San Simón, de onde o sacan cinco días despois para darlle o paseo en Tenorio.

José López Bermúdez. Nado en Cádiz en 1907, residía en Bendoiro, onde foi elixido presidente da Sociedade La Democracia desa parroquia. Activo sindicalista, é un dos líderes obreiros que participa na reunión convocada por Ferreiro o 20 de xullo para mobilizar aos traballadores en defensa da República. Foi detido o 20 de outubro, permanecendo na Prisión de Lalín ata o 4 de novembro, cando o trasladan a San Simón. De alí sae para a morte o 9 de novembro de 1936 en Tenorio.

José Montouto Rodríguez. Nace en 1890 en Donsión. Participou na fundación da sociedade de Ponte-Nova, da que foi elixido vicetesoureiro en 1931. Foi detido o 9 de setembro de 1936, permanecendo na Prisión de Lalín ata o 4 de novembro, cando o trasladan ao Lazareto, do que sae o 9 para a súa execución en Tenorio.

Luis Varela Sobrado. Naceu en Palmou en 1907. Canteiro, co inicio das obras do ferrocarril, trasládase a Botos. Afíliase a Sociedade obreira La Equidad converténdose no seu presidente. Foi detido en novembro de 1934 xunto con José González, acusado de coacción aos obreiros do ferrocarril con motivo dos sucesos de outubro. Foi detido o 1 de setembro de 1936 e internado no Cuartelillo de Falage instalado no Hospitalillo. Trasladado a Prisión de San Simón o 4 de novembro, sácano o día 9 para asasinalo en Tenorio

José Crespo Torres. Nado en Bendoiro en 1905, emigrante retornado de Bos Aires, era vicepresidente da Sociedade Obreira de Donsión en 1931. Fundou a Sociedade obreira La Democracia de Bendoiro. Nomeado alguacil-porteiro do concello en 1934, foi detido con José Fondevila polos sucesos de outubro dese ano. Detido en Lalín o 23 de xullo de 1936, foi trasladado a Pontevedra o 15 de setembro e xulgado en Consello de Guerra o 18 de novembro. Condenado á pena de morte, foi fusilado o 2 de decembro.

Benito Fernández Balboa. Nado en Lalín en 1903. Foi nomeado garda municipal na República. Detido o 15 de setembro de 1936, foi trasladado a San Simón en outubro. Xulgado en Consello de Guerra o 20 de novembro, foi condenado a reclusión perpetua. O 4 de xaneiro de 1937, co pretexto dun traslado de prisión foi asasinado.

José Donsión Muíños. Nado en Donsión en 1902. Emigrado en Arxentina de onde retorna en 1934. Canteiro de profesión, traballaba nas obras do ferrocarril. Pertencía á directiva da Sociedade Obreira La Fraternidad de Donsión. Detido o 3 novembro de 1936, foi trasladado ao día seguinte a San Simón. Xulgado en Consello de Guerra o 2 marzo de 1937, foi condenado á pena de morte. O 16 marzo foi executado en Monteporreiro.

Adolfo Blanco Barreiro. Nado en Cristimil. Pertencía ao Comité Republicano de Gresande-Cristimil. Detido en Lalín o 25 de agosto de 1936. O 4 de novembro foi trasladado a Pontevedra onde o xulgan en Consello de Guerra sendo condenado a reclusión perpetua. Trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona, participa na fuga, sendo abatido pola Garda civil o 22 de maio de 1938.

José Carballude González. Nado en Donsión en 1904. Canteiro e obreiro do ferrocarril. Membro da directiva da Sociedade Obreira La Fraternidad de Donsión afecta á UGT. Detido en Lalín o 7 de setembro de 1936. O 4 de novembro foi trasladado a Pontevedra onde foi xulgado en 1937 e condenado a reclusión perpetua. Trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona onde participa na fuga do penal, sendo abatido pola Garda civil o 22 de maio de 1938.

Antonio Iglesias Blanco. (O fillo da Mandica de Doade). Trasladado ao penal de San Cristobal en Pamplona onde participa na fuga, sendo abatido pola Garda civil o 22 de maio de 1938.

Amadeo Enríquez Baldonero. Nado en Vilanova en 1916. Morto mentres está en filas.

Celso Lamas Coego. Nado en Cristimil en 1917. Chamado a filas, morto ao intentar pasarse ao bando leal.

José Vázquez Fernández. Nado en Cuba en 1906, fillo de José Vázquez Fernández de Bermés, retorna coa familia a Galicia en 1926. Peón nas obras do ferrocarril e afiliado á Sociedad de Oficios Varios de Donsión. Foi detido en Pontevedra o 25 de xullo de 1936. Xulgado en Consello de guerra o 20 novembro foi condenado á pena de morte, aínda que lle foi conmutada pola inferior, reclusión perpetua, por ser súbdito cubano. Trasladado á prisión de Pamplona en maio de 1937, a causa das duras condicións da cadea, morre por tuberculose o 21 de maio de 1940.

Benito González González. Nado en Lebozán en 1918. Zapateiro, fora detido e estivo preso en Pontevedra. Pretendía unirse á guerrilla en 1947 con outros tres compañeiros, pero foron descubertos pola Garda civil que os agardaba no lugar establecido para o contacto e Benito foi abatido no muíño de Lebozán o 9 de decembro de 1947.

Miguel Lamas Iglesias. Nace en Vilatuxe en 1902. Membro da Directiva da Sociedade Fraternidad de Donsión. Detido na Prisión de Lalín o 22 de agosto de 1936. O 8 setembro foi trasladado á Illa de San Simón. Xulgado o 18 novembro en Consello de Guerra foi condenado a reclusión perpetua. Foi liberado en 1941. Volven detelo en 1948 acusado de axudar á guerrilla. Xulgado na Coruña o 22 de marzo de 1949, foi condenado a un ano e seis meses de prisión. Como consecuencia da súa estadía no cárcere acabaría morrendo en Donsión ao pouco de ser liberado o 14 abril de 1951.

la-lucha-5-18-11-1916

En setembro de 2016 fixo cen anos da aparición dun dos periódicos lalinenses máis esquecidos: La Lucha. Apenas unha breve referencia nun artigo sobre o maurismo en Galicia dá conta da existencia deste órgano; tampouco existen exemplares en ningún arquivo. La Lucha definíase como “Órgano del Partido Maurista de Lalín”, estaba dirixido por Bernardo Madriñán, e o seu administrador era Wenceslao Garra.

Estamos ante un órgano xornalístico partidario, un periódico do Partido Maurista, primeiramente hai que explicar que é o maurismo e como chegou a implantarse en Lalín.

O maurismo foi un movemento conservador que se desenvolveu en España a partir de 1913 ao redor da figura de Antonio Maura, un dos líderes do Partido Conservador, presidente do Goberno de 1903 a 1904 e de 1907 a 1909. Xurdiu logo da escisión entre idóneos (partidarios de Eduardo Dato e da normalidade dinástica) e os partidarios de Maura. O seu desenvolvemento tivo lugar no período de crise dos partidos dinásticos da Restauración, e está considerado como un precursor da dereita radical española.

Con postulados claramente conservadores: defensa da relixión, monarquismo, fortalecemento do exército…, representaba unha novidade fronte aos partidos turnistas polo emprego de tácticas de mobilización do electorado, a denuncia do caciquismo (liberal) e as súas alianzas con partidos excluídos do turnismo. Tampouco se pode cualificar exactamente como partido, pois o propio Maura xogaba coa ambivalencia de ser unha facción do Partido Conservador que pretendía devolverlle o liderado ou ser un partido independente.

Aínda que en Galicia foi unha forza secundaria en termos electorais (sobre todo na provincia de Pontevedra, onde non conseguiron ningún deputado polo acordo entre liberais e conservadores para respectar as respectivas áreas), tivo unha relativa influencia, centrada sobre todo en dous dos seus líderes: Juan Armada Losada, o Marqués de Figueroa, na Coruña, e José Calvo Sotelo, en Ourense, pero co centro no veciño distrito electoral do Carballiño, polo que se presentou en 1918 sen resultar elixido, aínda que conseguiu o ano seguinte a acta de deputado.

En Lalín a política local e a do distrito electoral estaba dominada polo liberal Antonio Crespo, quen era o alcalde dende 1903, aliado con Ulrico Fociños, alcalde de Agolada. Crespo contou con amplas maiorías, que só se viron brevemente ameazadas en 1909 coa irrupción do movemento agrarista. Desde ese ano, os conservadores na oposición municipal só contaban con tres concelleiros: Eduardo Vidal, Bernardo Madriñán e Gonzalo López.

O Centro Maurista de Lalín constituíuse o 6 de abril de 1914; uns días antes, o 28 marzo, presentaran o Regulamento ao Goberno civil. A súa primeira Xunta directiva estaba formada por Eduardo Vidal, como presidente, Wenceslao Garra, vicepresidente, José Miguélez, tesoureiro, Bernardo Madriñán, secretario, José Aller, vicesecretario, e como vogais figuraban Gonzalo López, Arturo Blanco, Ricardo Crespo, José Domínguez e Ramón Rodríguez. Como vemos, na Xunta directiva figuran os tres concelleiros do Partido Conservador, polo que semella que os conservadores se integraron no novo grupo. O Centro contaba co respaldo e asesoramento de Ventura Cañizares, o párroco de Lalín, que a pesar de cesar en xullo dese ano, seguiu vinculado aos mauristas lalinenses.

Ventura Cañizares e os mauristas lalinenses  no claustro da catedral de Lugo.

Ventura Cañizares e os mauristas lalinenses no claustro da catedral de Lugo.

Pouco coñecemos da actividade do Centro Maurista, fóra da viaxe que unha comisión do partido, acompañada de Ventura Cañizares, fixo a Madrid para asistir á conferencia de Antonio Maura en abril de 1915. En xaneiro do ano seguinte elixiron unha nova Xunta directiva, que volveu presidir Eduardo Vidal e da que Gonzalo López pasou a ser o vicepresidente. En agosto recibiron o xeneral Ampudia, a quen tiñan a intención de propoñer como candidato a deputado; incluso a prensa chegou a barallar o seu nome como candidato por Lalín nas eleccións a Cortes de 1918, aínda que finalmente non chegou a presentarse.

Características do periódico
La Lucha era unha publicación quincenal, que aparecía os días 3 e 18 de cada mes, coincidindo coas feiras locais de Lalín. Empezou custando 5 céntimos e ao ano da súa saída elevou o prezo a 10 céntimos. Imprimíase en Pontevedra na imprenta Barros Hnos. (a mesma que editaba o periódico El Progreso) con formato tabloide, pero a partir do verán de 1917 pasou a publicarse en Santiago de Compostela na Tipografía La Comercial, con novo formato.

O primeiro número viu a luz o 18 de setembro de 1916 e o periódico estivo nas rúas até 1918, aínda que o último número coñecido é o 31, que corresponde ao 18 de decembro de 1917; parece lóxico supoñer que se editarían algúns números máis, sen que teñamos constancia exacta da data do seu remate.

Non foi La Lucha un caso singular, outras agrupacións mauristas de vilas ou cidades galegas editaron tamén os seus órganos de prensa: Hidalgía de Chantada (tamén de 1916), é o exemplo máis próximo, aínda que poderiamos citar outros: Justicia de Padrón, El Látigo de Conjo, La Justicia de Rianxo, La Noche de Vigo, La Verdad de Santiago ou El Lucero de Cospeito. Por non falar de El Ideal Gallego, o diario da Coruña dirixido polo carbiense Alfredo García Ramos, portavoz oficioso do maurismo en Galicia.

Os cinco números que puiden consultar (grazas á xenerosidade de Andrés Ramos), poden servir para facernos unha idea do que foi esta publicación.

Como xa comentei, non se trata dun periódico de información xeral, senón dun órgano partidario e, polo tanto, a maior parte do seu contido responde á difusión do ideario maurista. Artigos como “Nuestra línea de conducta”, “La propaganda maurista” ou “Los obreros y la cuestión social” son boa mostra diso. E, naturalmente, hai unha crítica feroz ao caciquismo exemplificado na figura de Antonio Crespo: “Muy bien D. Antonio. Genio y Figura”, “El tinglado Riestrista”, “Y luego te diré”. O correspondente en Agolada asina tamén varias crónicas que atacan a Ulrico Fociños.

A deficiente xestión do alcalde Crespo no Concello aparece reflectida en case todos os números: “Los presupuestos municipales”, “Dónde está el mobiliario”, “Una broma y una burla”, “Verlo para creerlo”, “¿Quién es el responsable?”… O periódico conta tamén cunha sección fixa “O pe do lar”, escrita en galego, na que publica longas composicións en verso de ton satírico, que fan burla do alcalde e os seus concelleiros.

Completa o contido outra sección fixa, “Ecos de Sociedad” na que se dá conta dos sucesos máis importantes acaecidos na vila; a máis interesante para poder facer unha crónica da vida local. A última páxina está reservada a publicidade, case toda dos negocios dos membros do Centro Maurista ou dos seus amigos políticos.

Publicidade en La Lucha

Publicidade en La Lucha

Hai que destacar a publicación dun poema de Ramón Cabanillas “Anduriña volvoreta”, que parece indicar a relación do maurismo con algúns sectores do agrarismo e do galeguismo conservador.

Ao respecto dos colaboradores, pouco se pode apuntar, pois a maioría dos artigos non teñen sinatura ou están asinados con pseudónimos: Mauricio, Xan d’a Xesta, Odnis, D. Oci Pla, Pedro Juan, El Oráculo del Candán, Flautín… O único que aparece con nome e apelidos é o dedicado a enxalzar a figura do xeneral Rubín, candidato maurista a deputado polo distrito de Redondela, que asina o párroco J. M. Sanmartín.

Acontecementos importantes para o maurismo local, como a alianza con agraristas e liberais opostos a Riestra para presentar como candidato o director do periódico, Bernardo Madriñán, para as eleccións a deputados provinciais de marzo de 1917, tiveron seguramente moito eco en La Lucha, pero non puiden consultar ningún número correspondente a esa etapa.

Parece que o periódico desaparece en 1918, e non puido dar conta da pretensión dos mauristas lalinenses de presentar como candidato a deputado a Cortes a Pío Ballesteros, en contra do encadrado Manuel Sáinz de Vicuña. A experiencia saldouse cun novo fracaso dos mauristas pois, grazas aos manexos caciquís, Ballesteros foi derrotado polo xenro de García Prieto.

O director

Bernardo Madriñán

Bernardo Madriñán

La Lucha estivo dirixida polo avogado Bernardo Madriñán González, nacido en Donramiro en 1883. Concelleiro en Lalín dende 1911, foi o máis activo dos líderes mauristas locais. A súa actividade política continuou logo da desfeita do Centro Maurista, cando nos anos vinte se asociou ao novo agrarismo de vinculación católica, da man do seu correlixionario Gonzalo López, que presidía a Asociación de Agricultores de Vilanova e Doade. Non ocupou ningún cargo durante a ditadura de Primo de Rivera pero, ao rematar esta, foi nomeado concelleiro e elixido alcalde o 15 de abril de 1930. Foi o último alcalde antes da proclamación da República e, aínda que se presentou ás eleccións do 12 de abril, foi desbancado polos republicanos de Manuel Ferreiro. Durante a República encadrouse primeiro no Partido Liberal-Demócrata, para pasar a militar en 1935 no Bloque Nacional de Calvo Sotelo. Coa sublevación fascista de xullo de 1936 foi nomeado alcalde, permanecendo no cargo até o ano seguinte.

Curiosamente, quen o sucedeu na alcaldía, Alfonso Garra Goyanes (O conexo), era o fillo de Wenceslao Garra Somoza (1868 – 1944), o farmacéutico que fora administrador do periódico.

Antón Alonso Ríos

Antón Alonso Ríos

A historia de Antón Alonso Ríos como derradeiro presidente do Consello de Galiza, aquela institución creada por Castelao que representaba nos anos 70 o goberno lexítimo do noso país no exilio, non é aínda hoxe moi coñecida. Cando se restaurou a democracia en España, logo da morte de Franco, desde Catalunya e Euskadi reclamouse o retorno dos seus presidentes no exilio, os cales exerceron despois de presidentes das respectivas preautonomías, pois eran os depositarios da lexitimidade democrática da República. Non obstante, no caso de Alonso Ríos ninguén desde Galicia solicitou a volta á Terra de quen estaba chamado a ser o primeiro presidente da Autonomía galega. Antón morreu en Arxentina a finais de outubro de 1980, con 93 anos e canso de vivir.

O Siñor Afranio

O Siñor Afranio

Alonso Ríos protagonizou unha das peripecias máis extraordinarias da Guerra Civil: el era deputado agrarista elixido na candidatura da Fronte Popular cando se soubo da sublevación fascista do 18 de xullo. Por aquel entón estaba en Tomiño, onde organizou o comité de defensa da República e dirixiu a resistencia contra o exército en Tui. Logo de tres días de loita, os republicanos desistiron ante a superioridade dos sublevados e Antón, xunto aos outros dirixentes, tivo que acocharse. Os sublevados iniciaron a súa persecución e o mesmo cacique de Tui prometeu unha recompensa de 50.000 pesetas a quen o entregase (vivo ou morto) ou fixese coñecer o lugar onde se atopaba. Alonso Ríos decidiu entón fuxir e fíxose pasar por un esmoleiro portugués autobautizándose como “Afranio de Amaral”, nome dun naturalista brasileiro. Con esta nova personalidade estivo fuxido polos montes e traballando como criado en varias aldeas durante tres anos. O seu pouco oficio de pobre e a súa xentileza provocou que a xente lle chamase “Siñor Afranio”. Finalmente, a mediados de 1938, logo de dous intentos frustrados, conseguiu pasar a Portugal pola Serra da Peneda. Embarcou en Lisboa e, vía Casablanca, partiu para o exilio en Buenos Aires. O mesmo Antón relatou moitos anos despois esta fuxida no libro O Siñor Afranio ou como me rispei das gadoupas da morte.

Pero o Siñor Afranio tiña familia. Mentres todo isto lle acontecía ao deputado Alonso Ríos, a súa familia non permanecía allea á represión do novo réxime. A súa muller Oliva Rodríguez (natural, como Antón, de Camporrapado –na parroquia de Cortegada, Silleda– coa que casara en Buenos Aires en 1914) e os seus catro fillos Oliva, Chamor, Ombú e Celta, instalados en Tomiño, onde Alonso Ríos exercía como mestre na escola Aurora del Porvenir, sufriron continuos interrogatorios e rexistros para que deran a coñecer o paradoiro do fuxido. De feito, en máis dunha ocasión levaron a muller, Oliva, e a filla maior para que foran declarar. Finalmente, a finais de agosto de 1936, Oliva decidiu marchar de Tomiño coa súa familia. Tomaron un autobús e viaxaron a Silleda, onde deixou os fillos, Oliva, Ombú e Celta, ao coidado da súa sogra Matilde Ríos. A muller marchou, xunto co fillo maior, Chamor, á casa da súa cuñada Matilde Alonso, mestra en Vilagarcía.

Escolas Aurora del Porvenir de Tomiño

O feito de non deixar a Chamor en Silleda debeuse ao temor de Oliva a que puidese ser detido polas autoridades ou obrigado a ir á fronte. Chamor levaba sempre na solapa unha bandeira arxentina para facer patente diante de todos a súa condición de cidadán arxentino. Este temor fixo que Oliva intentase conseguir que Chamor saíse de España canto antes. Grazas á axuda do cónsul de Arxentina en Vilagarcía conseguiu embarcalo para Arxentina no outono de 1936. Unha vez que Chamor está seguro en Buenos Aires, Oliva continuou xestionando a viaxe de toda a familia a América.

Mentres tanto, os tres fillos permaneceron en Silleda, na casa de Matilde Ríos, ao coidado da súa tía Evangelina Alonso. Os dous irmáns pequenos asistían á escola que rexentaba a súa tía Rolindes Rodríguez (viúva de Jesús Alonso Ríos, irmán de Antón, mestre en Silleda, onde morreu en novembro de 1935). A filla maior, Buca, axudaba no negocio familiar e coidaba dos seus irmáns pequenos. Recibían de cando en vez a visita da nai, que continuaba coas xestións para sacar a familia do país desde Vilagarcía.

Finalmente, en xaneiro de 1937 Oliva presentouse en Silleda para recoller os fillos. Marcharon a Vilagarcía, onde colleron un automóbil na compaña da muller do cónsul, e dirixíronse á fronteira. A viaxe ata Lisboa foi accidentada porque a familia Alonso non as tiña todas consigo respecto dos trámites nos postos de control, e ían con medo, pero grazas á afouteza e decisión da muller do cónsul resolvéronse sen problemas todos os atrancos. Chegaron finalmente a Lisboa, onde embarcaron no vapor General Sanmartín rumbo a Arxentina o 13 de xaneiro de 1937.

O resto da familia de Alonso Ríos tamén sufriu as consecuencias da represión. A súa nai Matilde Ríos Neira e a súa irmá Evangelina (que rexentaba o comercio familiar), foron acusadas de colaborar cos republicanos silledenses facendo propaganda das ideas esquerdistas, e mesmo de proporcionarlles dinamita e municións dos seus establecementos comerciais.

As súas irmás Matilde e Dolores, tamén mestras, sufriron o proceso de depuración ao que se tivo que someter todo o maxisterio, unha purga minuciosa con expedientes a todos os mestres que os obrigaba a demostrar a súa fidelidade aos principios do réxime mediante avais. As irmás Alonso Ríos foron acusadas de ter ideas esquerdistas e de facer campaña polo seu irmán, aínda que finalmente non resultaron sancionadas.

A familia Alonso Ríos con Segundo Arceo

A familia Alonso Ríos con Segundo Arceo

Tamén o seu sobriño político, Celso Carrón, xornalista e impresor lalinense casado con Encarnación Alonso, sufriu persecución e torturas por parte da Garda civil, a consecuencia do cal morrería en 1943.

Para rematar, o seu curmán Emilio Alonso Paz, alcalde de Silleda en 1936 e afiliado a Izquierda Republicana, viviu unha peripecia semellante á de Antón, máis curta no tempo, pero non menos dramática. Emilio marchou primeiro a Compostela o 21 de xullo de 1936 para volver a Aciveiro buscando refuxio, pasou por casas de amigos de Grobas, Ameixendo, Zobra e Barcia, ata que emprendeu o camiño cara a Portugal pasando a fronteira en Tamaguelos; logo seguiu por Pedras Salgadas e Vila Real, onde finalmente o detivo a policía portuguesa o 8 de setembro de 1936 e o entregou aos militares sublevados. Emilio Alonso permaneceu na prisión de Tui ata o 30 de setembro, xulgárono en Pontevedra o 16 de febreiro de 1937 e condenárono a pena de morte, que se cumpriu un mes despois, o 16 marzo.

A muller de Emilio, Elisa García Arguindey, mestra de Taboada, foi tamén sancionada no proceso de depuración con inhabilitación e traslado a outra escola. Os fillos de Emilio, Luis e Juan, tamén sufriron a persecución das autoridades franquistas e víronse obrigados a emigrar ou, para dicilo claramente, a exiliarse.

Franco, fillo adoptivo de Lalín

Dende a súa elaboración, o apartado de fillos adoptivos da web do Concello de Lalín sempre estivo incompleto, non sei se debido a esquecemento ou a ignorancia. Falta un nome, un nome ben significativo, pois nesa categoría debería figurar o ditador Francisco Franco.

Placa calle General Franco

o 24 de xullo de 1936, logo da destitución da última Corporación republicana lalinense encabezada por Xesús Golmar, foi nomeado Alcalde-Delegado de Orde pública polo gobernador civil de Pontevedra Bernardo Madriñán. Durante eses primeiros meses da guerra funcionou o Concello baixo a única autoridade de Madriñán. A finais de 1936, concretamente o 1 de decembro, o gobernador civil nomeou unha Comisión Xestora que, presidida tamén por Bernardo Madriñán, incorporaba como tenentes de alcalde a Victorino Gutiérrez Álvarez, José Rivas Rivera, Jacinto González Domínguez, Perfecto Navaza Soto e Alfonso Garra Goyanes, mentres que o cargo de síndico recaía e Mario Teijeiro Caíñas; tamén eran concelleiros Antonio Froján, Francisco Negro, Antonio Trabazo, Marcial Rodríguez, José López Castro, Manuel Balado, José Domínguez, José García Mámoa, Andrés Ramos, Antonio Golmar, Belisario Cacheda, Alejandro Gutiérrez Areán e Benito Abeledo Lalín.

No primeiro pleno que celebrou esta nova corporación, unha sesión extraordinaria que tivo lugar o 9 de xaneiro de 1937, tomáronse unha serie de acordos para homenaxear as autoridades e heroes da sublevación. Así, decidiron unanimemente adherirse a unha proposta do Concello de Teruel que nomeaba ao xeneral golpista Francisco Franco como fillo adoptivo e, ao mesmo tempo, propuña ao resto dos Concellos “liberados” que se sumaran á iniciativa “para que una vez que haya sido nombrado hijo adoptivo por todos los Ayuntamientos de las provincias que se hallan liberadas, se le pueda conceder el título de Hijo Predilecto de España”. Este é o texto do acordo do Concello de Lalín:

Acordo de nomeamento a Franco como fillo adoptivo de Lalín

Acordo de nomeamento a Franco como fillo adoptivo de Lalín

Se da lectura al acuerdo tomado por la Permanente, en sesión de 28 de Diciembre último, estimando como un deber patriótico y de justicia declarar al Generalísimo y jefe de Gobierno del Estado Excmo. Sr. D. Francisco Franco Bahamonde hijo adoptivo de este Ayuntamiento de Lalín y predilecto de España, siguiendo la iniciativa del Ayuntamiento de Teruel, pero para que tenga este acuerdo de la Permanente toda la significación que le corresponde se propuso en la indicada sesión se diese cuenta al Pleno en la primera sesión al objeto de su confirmación por éste; y por unanimidad se acuerda confirmar en todas sus partes el acuerdo de la permanente en la sesión indicada y que así se tenga como acuerdo tomado por el Pleno a todos los efectos.

Nese mesmo pleno tamén se acordou por unanimidade denominar a Praza da Constitución como Praza de Calvo Sotelo, e poñerlle o nome de Avenida del General Franco á estrada de Monforte (esta denominación foi cambiada nun pleno celebrado dous meses despois).

Quizais sexa o momento de retirar esta distinción a Franco, en aplicación da moción aprobada polo Pleno do Concello de Lalín o 21 de xullo de 2016 na que se determinou a eliminación, supresión ou anulación dos acordos, distincións e símbolos que reflictan a adhesión e colaboración do Concello coa Ditadura franquista.

Porén, a distinción de Franco como fillo adoptivo non é a única que compre retirar, pois existe outra tamén controvertida e que, neste caso, si aparece na web do Concello de Lalín; trátase da distinción a Ramón Encinas Diéguez, concedida na sesión plenaria do 14 de marzo de 1970. Unha persoa á que tamén se lle outorgou a Folla de Carballo de ouro nun pleno anterior celebrado o 24 de xaneiro de 1970. Encinas foi gobernador civil de Pontevedra de 1964 a 1970, conselleiro nacional e procurador nas Cortes franquistas, e foi nomeado fillo adoptivo “ya que durante su mandato como Gobernador Civil de esta Provincia se han logrado realizaciones de índole moral, social y económica en esta Comarca, relacionadas con la enseñanza y cultura, deportes, servicios, urbanismo e industrialización local, largamente sentidas y nunca alcanzadas en tal medida”.


Categorías

3K2 theme by Hakan Aydin